Lutz van Dick
MALBENITA FORTA AMO
tradukis: László Balázs
Antaª nelonge mi ricevis leteron de lesba virino el BudapeÙto, kiu raportis pri tio, ke somere de 1997 la unuan fojon okazis publika manifestacio en la koro de la hungara ¤efurbo sub la nomo: Tago de la Geja Fiereco, por la rajtoj de la samseksamantoj.
Mi ne scias, kiel oni reagis, sed mi tre ßojas, ke ankaª en Hungario komencißis klopodoj akcepti la seks-aliecon.
La historio de Stefan K. ne estas la reklamo de la samseksamo. Lia historio emfazas, ke ¤iu homo rajtas tion, ke oni akceptu lin tia, kia li estas.
Ïi ankoraª ne realißis en la plej multaj landoj de la mondo. La organiza¢o de la homaj rajtoj, la Amnesty International antaª nelonge publikigis, ke en pluraj landoj (kiel ekzemple en Irano, Tajvano, Saudi-Arabio) e¤ nun oni rajtas kondamni la samseksemulojn al morto. En multaj aliaj landoj ili devas suferi longjaran punon en malliberejo, sed almenaª malavantaßan diskriminacion. En Hungario la samsekseco estis punita ßis 1961.
Kaj kiom da diskriminacio ili devas alfronti en la ¤iutaga vivo?
Precipe la junaj gejoj povas malfacile akceptigi al sia ¤irkaªa¢o, ke iliaj sentoj estas sinceraj kaj profundaj. Pro la negativaj reagoj ili tre malfacile povas elformi pozitivan egoo-bildon. Kie estas tiuj samseksemaj viroj kaj virinoj, kiuj senhonte konfesas sian seks-inklinon antaª la publiko, per kies ekzemplo ni povus identißi? Kiel dolorige povas esti al ili konstante alfronti al la modelo de amo inter viro kaj virino, kiam nur la mencio de iliaj sopiroj - se eventuale eblas paroli pri tio - estas ridindaj, aª objekto de malestimo?
Stefan K. malgraª liaj suferoj povas esti pozitiva ekzemplo al tiuj gejunuloj, kiuj ser¤as sian propran identecon. Ne li estis tiu, kiu pridubis siajn sincerajn sentojn, sed la brutala sociordo, ¤irkaªanta lin. Stefan K. defendas ¤ies rajton, kiam li defendas la rajton ami kaj esti amata. Mi esperas, ke lia kuraßo kaj modesto kortuÙos ankaª la hungarajn legantojn.
d-ro Lutz van Dijk
Berlino, decembro 1989. La ¤efenirejo de KaDeWe, kiu estas la plej granda magazeno de la ¤irkaªa¢o, kelkajn tagojn antaª Kristnasko. Post nelonge sekvos fermohoro - fino. Ekstere jam delonge mallumißis. Kiel pasintjare, ankaª nun estas sufi¤e varme, rilate la sezonon. Sed alvenis la uragansimilaj tempestoj, ¤i-regione nekutimaj.
Pli ol antaª kvin semajnoj estißis la unua bre¤ego sur la muro, altißanta inter la du Germanioj. La milde drizelanta pluvo falas sub la enirejon de la magazeno, kaj ßi konstante kovras la lensojn de miaj okulvitroj.
Sed almenaª interne alvenis Kristnasko. Ïiskreve stre¤ißintaj, blankaj a¤eta¢saketoj ondadas eksteren: tutaj familioj kro¤prenas ilin, venintaj el la orienta urboparto, familioj, kiuj ¢etißadas inter teruro kaj ravo en tiuj ¤i tagoj, kaj ili tenas en la mano la unuasemajnan, etan “salutmonon”, kiel la Ùlosilon de la feli¤o.
Dume en la tumulto - la bone rekoneblaj - okcident-berlinanoj, kiuj forte persistas ¤e ilia decido, ke ili trasentas la ßojon pro la liberißo de “siaj fratoj kaj fratinoj”, ili jam ne povas subpremi la unuajn konkurenc-sentojn en la serpentumantaj homvicoj, trioble Ùvelißintaj.
En la montrofenestroj brilas la multekostaj dekoracioj, kiel ¤iam. Ãi-jare speciale ri¤a kolekto prezentas la germanajn Kristnaskajn kutimojn de la pasintaj jarcentoj, kun la moto: “Ni atendas la Kristnaskan infanon”.
Mi atendas aliulon.
Mi ne estas certa pri tio, ¤u li ßojos, ke mi staradas ¤i tie? Li ja multe laboris hodiaª, en la sport-sekcio, mi pensas tion. La pasintan nokton en la diskoteko li kriegis ion en mian orelon pri korpkondi¤-maÙinoj kaj pri favorpreza vendado de Nike-varoj.
Sed ßi jam okazis fine de la amuzißon. Komence ni fiksrigardis unu la alian aªdace longe. Tiel longe, ke mi pensis tion, damne, li estas denove princo de sur la planedo de neproksimigebluloj. Poste li venis tra la halo dum tempo de eterneco por mendi bieron. Ïuste tien, kie mi staris. E¤ nun dirante nenion, li nur fiksrigardis min - poste li subite ekridis. Li tute ravis min per tio...
Ni paroladis pri Grekio dum mallonga tempo. Li pasigis la tutan someron tie, tendumanta sur bordo de malgranda golfo, malproksime de ¤io, nuda dum la tuta tago. Li pasigis la unuajn tri semajnojn kun sia amiko. Poste ili interkverelis, kaj li restis sola.
Kompreneble, kiel ¤iam, e¤ nun mi apenaª eligis kelkajn vortojn, mi nur kapjesadis kaj imagis, ke li nude ßuabundas sur la plaßo. Mi tute ne bedaªris, ke tiu stranga amiko formalaperis.
Subite li ¢etis timan ekrigardon sur sian holoßon kaj preparis sin tuj ekiri.
- Morgaª mi devas frue ellitißi! - li kriis. - Mia skipo finos la laboron je la sesa kaj duono vespere. Ãu ni renkontißu?
Jam pasis la sesa kaj douno. La palaj vendistoj ankoraª elpelas nur kelkajn a¤etantojn, kiel Ùafojn. Poste gardisto en uniformo turnas la Ùlosilon de la alarmaparato - la pezaj vitropordoj fermißas, kaj ferkrado mallevißas. Nur do tiom...
Mi stara¤as ankoraª momenton malgaje kaj senkonsile en la drizelanta pluvo. Ãu eble ekzistas aparta elirejo por la personaro? Jes ja, ßi devas esti! Ho, mi idioto! VerÙajne li jam longe foriris, kredante, ke mi ne venis.
Mi ¤irkaªrigardas esplorante. La lumo de la lampoj de la preterveturantaj aªtoj refraktas sur la humidaj lensoj de miaj okulvitroj. Mi denove entreprenas la neeblan taskon, purigi tiujn per la malsupra parto de mia trikota¢o. En tiu momento iu premas kison sur mian kolon el dorsdirekto - rapide turnißinte mi preskaª faligas miajn okulvitrojn pro surprizo: li estas tiu! La sama rido kiel hieraª vespere!
- Bonege, ke vi venis!
Lia vo¤o nun Ùajnas esti pli profunda ol kiun mi memoris. Eble nur tial, ¤ar hieraª ni devis kriegi dum la tuta nokto pro la muziko.
- Mi estas ege malsata! - li daªrigis. - Venu, ni manßu ion en
la stratangula restoracio!
Efektive mi ne estas malsata. Sed ¤iam estas tiel, kiam mi estas ekscitita.
Inter hupantaj aªtomobiloj li subite trairas la straton direkte al la stacidomo, kiu trovißas sur la placo Wittenberg. Li atendas min ¤e la alia flanko, poste tute proksime, sed sen tio, ke ni estus ektuÙintaj unu la alian, ni turnißas en flankstrateton.
Antaª ni okazis io, ne malproksime de ni: grupo da homo baras nian vojon. Meze, Ùajnas tiel, kelkaj homoj kverelas. Ïi ne estas malofta¢o en tiu ¤i kvartalo. Sed kial neniu intervenas? Kial oni staras mutaj, evitantaj ilin dekstren-maldekstren, kiam la interbatißantoj venas tro proksimen al ili?
Ni provas trairi sur la alian flankon de la strato, kiam aªdißas dolorkrio, poste mokrikana vo¤o de junulo:
- Atentu, amiko, tiu bugrulo certe estas malsana je AIDS! Estu singarda, ke vi ne sangmakulißu!
Kvazª magneto altirus nin tien, ni malrapide ekiras al la homamaso, traborante nin, ßis ni ekvidas, kio okazas tie: 6-7 junuloj, neniel nomeblaj skinhedoj aª nazioj, batadas du knabojn, kiuj havas ne pli ol 18-19 jarojn. Ili jam e¤ ne defendas sin, nur iu el ili metas la manon sur sian sangokovritan okulon. La atakantoj puÙadas ilin tien-reen kaj sisteme batadas ilin je la vizaßo aª ventro.
Min ekregas paniko. Jen estas situacio, kiun mi ¤iam timis pri kiu mi pensis kun teruro: kio okazos, se foje ili kaptos min?
Mi paralizißas.
Kial ni ne intervenas, pro amo de Dio? Ni kune jam estus kvarope kontraª ses aª sep. Ni nur gapas, kiel la aliaj... Ekregas min ne subpremebla malbona sento.
Fine! - venas en nian kapon, ke ni devus informi la policon. Malferminte la pordon de la telefonbudo, okazas neatendita afero. Maljunulo - malpli ol sepdekjara - energie traboras sin tra la malantaªaj vicoj kaj ordonvo¤e alkrias kolere al la atakantoj:
- Vi, malkuraßuloj - tuj lasu pacaj tiujn du knabojn!
La situacio estas sufi¤e surpriza por rompi la interbatadon por momento. Ili konsternite gaprigardas al la blankhara malalta, maljuna sinjoro, kies kolera vizaßo elradiis firme deciditan intencon.
- Restu ekster tiu afero av¤jo! - krias fine iu atakanto al li. Sed malcerteco aªdißas el lia vo¤o. Iu el la viktimoj, utiligante la paªzon, metas naztukon sur la sangantan kapon de sia amiko.
- Tuj malaperu de tie ¤i! - daªrigas la maljunulo aplombe kaj neflekseble.
Nun kuraßißas ankaª juna virino:
- Mi jam telefonis al la polico, ili alvenos en kiu ajn momento! Mi bone vidis, ke vi komencis tion kaj provokis la du knabojn! Mi detale rakontos ¤ion - kia honto!
La paralizißinta situacio komencas solvißi. La atakantoj sentas, ke la situacio komencas farißi ßena por ili.
La unua el ili jam preparas sin foriri.
- Bone, bone av¤jo, tiuj kareguloj enkonduke jam ricevis sufi¤e da batoj!
- Nazmukulo! - tuj interrompas la maljunulo lian parolon.
Du el ili jam traboris sin tra la ringo de la sivolemuloj. Antaª ol la lasta malaperintus en la metroo, li rekrias kun altenlevita pugno:
- Ni ankoraª revenos - ¤u komprenite?
Sed tio jam apenaª interesas iun. La maljunulo tuj turnißas al iu knabo kaj esplorrigardas lian vizaßon:
- Ïi estas grava okul-lezo! Ãu trovißas kuracisto inter vi, aª iu kiu povus rapide veturigi la knabon en hospitalon?
- Jes, mi parkas ¤i-proksime! - krias mia nova amiko senhezite.
Ni kune helpas starigi la knabon. Sen tio, ke ni devus priparoli kion ajn, ni sidigas la vunditon apud la Ùoforon, lia amiko kaj mi okupas lokon malantaªe. La maljunulo volas adiaªi:
- Nun jam ankaª vi povos sukcese aranßi la aferojn!
Sed la vundito elkrias desur la antaªa sidejo:
- Bonvolu veni kun ni! Mi petas!
Malcerta rideto trakuras la vizaßon de la maljunulo, poste li decidas sin.
- Nu bone, sed mi estas nur kiel vizitanto en la urbo.
Nun la unuan fojon mi elaªdas, ke en lia parolo fakte estas iom - por mi ne difinebla - akcento.
La vojo daªras nur kelkajn minutojn ßis la hospitalo. Oni tuj lasas ni eniri en la ambulancon. La de¢oranta kuracistino estas amikema, juna virino, Ùi tuj akompanas la knabon en la ekzamenejon. £i permesas la eniron ankaª al lia amiko. Ni triope atendas ekstere.
Ni silentas. Fine la maljunulo ser¤as lokon por eksidi. Nun li aspektas pli maljuna kaj fragila, ol ¤e la interbatado.
- Mi havas problemon pri miaj ostoj - li diras pardonpete -, mi ne povas longe stari samloke...
Kiam ni jam ¤iuj sidas sur benko unu apud la alia, li amikeme okulmezuras nin:
- Estis bela gesto, ke vi tuj disponigis vian aªton! E¤ sekundoj estas decidaj ¤e tiuj okullezoj. Tial mi ne volis atendi la savaªton.
Ni embarasite fiksrigardas antaª nin.
- Mi opinias, ke vi kondutis tre kuraße! - mi diras mallaªte. - Efektive ni jam estis tie pli frue...
- Ne - li balancas la kapon enpensißinte. - Sinceredire mi tute ne estas kuraßa! Sed bonÙance tiuj fiuloj ne sciis tion...
Li moke ridetas pri sia rimarko.
Post mallonga paªzo li daªrigas:
- Ne, ßi havas tute alian kaªzon, ke mi ne plu povas toleri iujn situaciojn en la vivo. Neniam plu!
Denove li faras paªzon.
- Pri kiuj situacioj vi pensas?
Esplore li fiksrigardas nian vizaßon, li malcertißas:
- Tio estas longa historio. Vere. Mi ne kredas, ke ßi hodiaª estus interesa por iu... ho, ne, ßi jam estas tiel malproksima...
Tiumomente malfermißas la pordo de la medicinejo, la du knaboj revenas, akompanataj de la kuracistino.
- Ãi-foje okazis nenia pli grava problemo - Ùi diras gaje.
Sur la kapo de la knabo estas grandega bandaßo, kiu tute kovras iun lian okulon, sed lia okulglobo restis nedifektita, klarigas la kuracistino.
- Vi nepre devas denunci ilin! - Ùi diras kategorie. - Fine ja vi havas tri atestantojn!
La amiko hezitas pri la respondo. Sed la vundito mienas aplombe, kiom ßi estas videbla sur la duone bandaßita vizaßo:
- Jes, ni denuncos ilin. Fine ja ankaª miaj gepatroj ekscios, ke mi estas bugrulo. Tiu kaÙludo jam sufi¤is al mi - vidu, ßi utilas por nenio!
Aªdinte la vorton “kaÙludo”, la maljunulo klinas sian kapon. Kiam li rimarkas, ke la okuloj direktißas al li, ekskuzante sin, li levas sian manon, mallaªte balbutante:
- Pardonu min, ßi kortuÙis min de proksime... sed nun jam ¤io estas en ordo.
Adiaªinte la kuracistinon, ni diktas niajn personajn indikojn al la du knaboj por anonci nin al la polico kiel atestantojn.
Ankaª la maljunulo transdonas sian nomkarton al iu knabo.
- Ãu vi loßas en Amsterdamo? - li demandas surprizita. Ankaª ni kunrigardas.
- Jes - respondas la maljunulo. - Kiel anticipe mi jam menciis, mi estas nur vizitanto en Berlino. Mi loßas en Amsterdamo kaj pasigis mian junaßon en Pollando.
Denove starante apud la aªtomobilo, ni demandas lin, ¤u ni veturigu lin almenaª tien, kien li deziris iris antaª la okazinta¢oj. Li amikeme skuas la kapon:
- Vi estas tre afablaj, sed mi ankoraª povas piediri, mi havas problemon nur pri la longa starado.
Adiaªante li etendas sian manon. Sed antaª ol turni sian dorson al ni, li ankoraª hezitas:
- Ãiuokaze, se vi hazarde venus en Amsterdamon... jen estas mia adreso. Anoncißu, kiam vi havos emon al tio...
Ni silente postrigardas lin, ßis li rimarkeble lametante turnißas en iun kruc-straton.
- Mi pensas, ke post nelonge ni ekveturos al Amsterdamo - ¤u vi samopinias?
Konsente mi kapjesas. ¥us ekideas al mi, ke ni ekiris por vespermanßi.
- Ãu vi ankoraª havas apetiton? - mi demandas.
- Jes, ßi e¤ pli grandißis... li reridetas. Kia rideto!
Poste li kaptas mian brakon:
- Diru al mi, kiel vi nomißas efektive?
Pasas du monatoj, kiam fine ni alvenas en Amsterdamon. La penso, renkontißi denove kun la maljunulo ne lasas nin trankvilaj. Dum kelkaj noktoj mi sonßas pri tio: interbatado, am¢uro, kunplektißinta tenero kaj brutaleco kirladas en la scenoj, post kiuj ¤iufoje mi vekißas profunde emociißinte kaj konfuzite. Kiel bonÙance, ke Jan, mia amiko, tiujn matenojn estas apud mi...
- Kial helpis la maljunulo? Ãu vi pensas, ke ankaª li estas samseksemulo? - foje demandas Jan. Mi levas miajn Ùultrojn:
- E¤ konjekton mi ne havas! Sed mi ßojus, se mi scius, kia estis lia vivo?
Antaª ol ekveturi al Amsterdamo, ni telefonas al li. Li permesas, ke ni loßu ¤e li.
Li atendas nin sur la kajo, kiam nia trajno alvenas al la Centra stacidomo de Amsterdamo. Post afabla saluto ni silente iras sur mallonga vojo ßis lia loßejo, trovißanta en la unua etaßo de internurba domo. Nia silentemo proprigas ne al la komenca malcerteco, sed plie al stre¤iteco, kaªzita de palpebla proksimeco de okazinta traviva¢o.
Jam en la antaª¤ambro sentablas, kiel zorgeme li praparißis por akcepti nin: trinka¢oj kaj varmaj manßa¢oj vicißas sur la manßobreto, saranta apud la spegulo. En la mezo de la ¤ambro sur kverkotablo kuÙas la notlibroj kaj fotoalbumoj. Ni demetas niajn dorsosakon, Ùuojn, mantelon. Veninte de la stacidomo blovis malagrable frida kaj humida vento - nun en la ¤ambro estas varme. Dum li ekbruligas kandelon sur la manßobreto, li invitas nin manßi:
- Pardonu min, ke mi ne manßos kun vi, ¤ar vespere tio jam estas malpermesita al mi. Sentu vin hejmece, kaj eble mi komencus mian rakontadon.
Malgraª tio, ke ni estus menciintaj kion ajn dum nia telefoninterparolado, Ùajnas, ke estis klara al li la celo de nia vizito. Ïi povas esti tiaspeca sopiro por aªskulti historion, kiu kuraßigas nin akcepti nian samseksemon. E¤ joton ne cedi. Eble ni ekscios ion helpe de li pri la paseo.
Kvankam li preparis sin al tio tre celkonscie, tamen la komenco ne estis facila:
- Jes... - li senraªkigis sian gorßon - jes, mi pensis tiel, ke unue mi montros foton al vi. Sur tiu ¤i bildo mi havas proksimume tiom da jaroj kiel vi nun... ßi estis mia lasta, libera somero
Li etendis al ni nigra-blankan bildeton, sur kiu magra junulo kuiras manßa¢on super bivakfajro meze de kampo. Sur ßia dorsa flanko estas precizaj indikoj, skribitaj per krajono: julio 1941 - mi partoprenas ekskurson kiel deksesjarulo.
JES, LA EKSKURSO. Mi neniam forgesos tiun tagon. Estis la oka de julio de 1941, vere varmega posttagmezo. La dua milita somero de Pollando. Fininte mian laboron ¤e la germana panisto Max Licht, mi ekiris naßi kun kelkaj miaj amikoj al Vistulo.
Ãirkaª tagmeze ni atingis la bordon. Niaj ¤iuj vestoj algluißis al nia korpo pro la Ùvito. Ni haste ¤irkaªrigardis, ¤u la akvo ne allogis tien germanojn, precipe soldatojn. Poste ni neglektis ¤iun singardemon.
Nia najbaro, Andrzej atingis la riveron la unua. Li dis¢etadis siajn ¤emizon, tornistreton kaj kuloton unu post la alia, kaj dum momento li jam trovißis en la akvo. Tuj poste ankaª ni sekvis lin, karposaltante en la friskajn ondojn.
£prucigante la akvon, ni premadis la kapon unu de la alia en ßin kaj kriadis. Ni tute ne rimarkis, ke du germanaj soldatoj tamen patrolis en la proksimo. VerÙajne ni povis esti vere laªtaj, ¤ar ni apenaª havis okazon ludi en la pasintaj du jaroj pro la germana okupacio.
Ni jam ¤iuj havis malbonajn spertojn. Sed ¤i tie, saltante en la friskan, purakvan Vistulon, se nur por mallonga tempo, ni povis forgesi ¤iun tia¢on.
Andrzej trovis arbobran¤on, kiu sufi¤e longe etendißis super la riveron, por ¢eti sin tutnuda, ßojkrianta en la drivon. Ankaª ni klopodis atingi ßin, kiam subite aªdigis akresona, ordona vo¤o de sur la bordo:
- Rapide elvenu de tie! Tuj! Ãiu viro elvenu el la akvo kaj vicißu!
La esprimo “¤iu viro” signifis la magran Andrzej-on, la junan Pavel-on, lian etan frateton Marek-on, multe pli junan ol li, kaj min, Stefanon, la plej altan membron de la societo. Ni grimpe elvena¤is sur la bordon malsekaj kaj timemaj. Starante en la koto, ni kuraßis ¢eti nur kelkajn timidajn ekrigardojn en la direkton de la komandanta vo¤o. Graseta soldato aperis el la arbusto, poste ankaª alia, kiu aspektis e¤ pli juna ol la unua. Du pafiltuboj direktißis al ni.
- Ãu vi scias, kian punon meritas la partizanoj en militaj tempoj? - alkriegis nin la dikulo, dume ni provis alvicißi laª ia militsta formacio, sed nudaj kaj tute malsekaj ni apenaª havis Ùancon al tio. El nia kvaropo mi parolis plej bone germane, tial mi malkuraße petis permeson ekparoli.
- Sinjoro, ¤u ni kiel partizanoj? Ni estas infanoj, kaj ni venis ¤i tien nur banißi. Bonvolu redoni niajn vestoj, kaj ni tuj iros hejmen.
La soldato nun ekridetis la unuan fojon, kvankam ßi plie estis nur moka kurbigo de liaj lipoj.
- Banißi! Vi do tiel nomas viajn konspirajn kunvenojn! Ãu vi ja sciis nek tion ßis nun, ke la uzo de via pola lingvo estas malpermesita en publikaj lokoj?
Nu, tio estas! Mi preskaª frapis sur mian frunton, kiam fine mi komprenis, kion li aludas. Jes, ni ¤iuj konis la ordonon, kiu malpermesis, ke ni ekparolu pole en la ¤eesto de la germanoj. Sed antaª kelkaj momentoj e¤ unu germano ne estis tie. £ajnis tiel, ke al la diketa soldato pla¤is komandi kelkajn polajn junulojn. Sed kio okazos nun?
Feli¤e la alia soldato videble ne ßuis tiom la aferon. Li flustris ion en la orelon de la pliaßulo, kaj tiuj kapjesis. Li atendis momenton kaj komencis denove kriegi kiel en la kazerno:
- Nu bone, ni lasas vin foriri ankoraª la lastan fojon. Sed ßi estas la lasta! Notu ßin bone, rilate la futuron, se ni denove renkontißos! Ïi jam ne plu estas Pollando, ßi estas denove Okcident-Prusio, iu provinco de la Granda Germana Imperio. Ãu komprenite?
Andrzej kaj mi kapjesis. Kiam ni rimarkis, ke Pavel kaj Marek nur gapas al la soldatoj kun malfermita buÙo, ni milde puÙis ilin je la flanko por ke ili almenaª provu imiti nin.
Tiam jam al ambaª soldatoj tro sufi¤is la tuta afero, sed adiaªonte ili ankoraª ekhavis bonegan ideon. Trovinte la tornistron de Andrzej, ili plenÙtopis ßin per niaj dis¢etitaj vestoj. Metinte pezan Ùtonpecon en ßin kiel balaston, ili ¢etis la plenplenan sakon en la mezon de la rivero per energia eksvingo. La paka¢o dum mallonga tempo drivis kun la fluo, poste ßi dronis laªte glugluanta.
Kial mi rakontis tiun historion tiel detale? Ãar la danßero per tio jam forpasis. Marek kaj Pavel ankoraª ploretis iomete pro la granda timißo, sed fine Andrzej kaj mi sukcesis trovi la dorsosakon post unuhora subakvißista laboro. Krome la soldatoj ne rimarkis la malgrandan fotoaparaton de Pavel, kiun li kaÙis antaª la naßo en la ombron de arbusto, zorgeme gardante ßin kontraª la sunbrilo. Tiel ni povis fari foton pri ni malfru-posttagmeze, kelkajn cent metrojn pli supre. Poste ni sendis la etan Marek-on kiel sentinelon sur montet-supron, kaj ni ankoraª manßetadis kelkajn malsekißintajn pantran¤a¢ojn kun freÙaj arbaraj fragoj.
Mi jam sidis sur la herbejo en miaj preskaª sekaj vestoj, ßuante la speciale fajnan franda¢on, sed unu frazo ne lasis min trankvila. Tiu, kiun la diketa soldato kriegis al ni en la vizaßon: “Ïi jam ne plu estas Pollando!”
Ïi jam ne plu estas Pollando! Ïi jam ne plu estas Pollando! Kvankam tiu frazo jam tute ne estis nova¢o, ¤ar antaª du jaroj, somere de 1939 mi povis sperti kaj gravuri en mian cerbon: mi neniam plu rajtas lerni en lernejo.
La someron de 1939 mi havis dekkvar jarojn, ßuste post la fina ekzameno de la lernojaro en la sepa klaso de la pola bazlernejo. Mi nun jam povas aserti kiel maljunulo, ke mi ¤iam estis sufi¤e bona lernanto kaj Ùatis la atmosferon de la lernejo. Krome mi volonte legis librojn kaj preferis la muzikon. En nia muzik-lerno¤ambro staris tre malnova koncert-fortepiano, kiun nia juna instruisto heredis de malproksima onklino, kaj li donacis ßin al nia lernejo. Li ludis tiel belege kaj rave sur ßi, ke la samklasanoj ofte ne aªdis la sonorilon, kaj ili forgesis iri hejmen.
Iun tagon tiu juna instruisto, sinjoro Scibarski venigis mian patron en la lernejon kaj diris al li:
- Ãu vi scias, ke via filo havas talenton al la muziko? Li nepre devus viziti gimnazion, por ke lia kapablo disvolvißu - li diris.
- Aha - murmuris mia patro. Iom malcerte li gratis sian nukon, poste li singarde faldis, baldaª li denove disfaldis sian jam tute foruzitan fervojistan ¤apon. Li rigardis sur min:
- Kaj kion vi volas, filo mia?
Mi estis same malceta, kiel li, sed mi havis nenion faldeblan ¤emane. Miaj gepatroj ne lernis bone skribi kaj legi en la kvar jara elementa lernejo, sed ili almenaª vizitis germanan lernejon kaj frue komencis instrui nin pri la uzo de la du lingvoj. Baldaª mia patro finis kurson en la Ùarßostacio de urbo Turun por farißi fervojisto, sed mia patrino restis nefaksperta laboristino.
Ili estis katolikaj, tiel ni devis alproprigi la religiajn kutimojn jam tre frue. Tiuj lasis en mi parte belajn, aliparte malpli agrablajn memorojn. Antaª la enlitißo mia patrino ¤iuvespere preßis kun la kvin infanoj aparte. Poste Ùi havis ankoraª kelkajn minutojn por aªskulti niajn bagatelajn problemojn kaj doni konsilojn, rilate la sekvonttagajn farenda¢ojn. Tio estis la pli bela flanko.
Kion mi ne Ùatis tiom, ßi estis la deviga surpreno de la tiel nomata bela vesto, uzata okaze de la ¤iudiman¤a vizito de la preßejo. Kaj ne nur la frotdoloro de la amelitaj pantalono kaj kolumo estis terura. Kiam ni ne estis enkarcerigitaj en niajn turmentantajn vestojn, ankaª la afableco de nia patrino tuj forvaporißis. £i nervoze aferumis ¤irkaª ni, preta en kiu ajn momento glatigi niajn gladitajn manikojn, minacetante nin per la plej drasta traktado e¤ pro hazarde farita makuleto sur nia vesta¢o. Mi neniel povis kredi, ke Dio volis tiel, kiam li kreis la sepan tagon.
Mi do senkonsile rigardis al mia patro, kaj fine mi diris ion, kio verÙajne
terurigus kiun ajn familiestron, kiu cetere devis zorgi pri la elspezo de la lasta groÙo.
- Mi Ùatus bone alproprigi la kantadon kaj iam farißi fama kantisto.
Sed mia patro reagis alie! Male, kiel nia patrino, kiu ofte estis en paniko pro manko de mono, pa¤jo estis ¤iam konscia pri la signifo de la “vera vivo”, kiel li nomis ßin.
- La vera vivo signifas ne la plugadon aª alian tiuspecan permanan laboron, kaj ne la lacigan Ùparadon de la mono - li diradis tion por ¤ikani nian patrinon -, la vera vivo promesas belegajn aferojn!
Poste li nur rikanis kiel infano kaj konfidis al nia fantazio, kion kompreni pri la esprimo “belegaj aferoj”. Nun mi divenis, ke ankaª la kantado certe apartenis al tiuj.
Turnißinte al sinjoro Scibarski, li diris gaje:
- Bone, sinjoro instruisto, do restas nenion alian fari, ol disvolvigi la muzikan talenton de Stefano, ¤u ne?
Poste li ankoraª aldonis serioze:
- Sed ankaª vi devas helpi lin iomete. Mi kaj mia edzino vestas kaj nutras nian filon, sed ni ne povas helpi lin en la lernado.
Tiel okazis, ke la someron de 1939 mi ofte sidis kun sinjoro Scibarski en lia malgranda kaj malluma lu¤ambro, kiam la aliaj infanoj jam ßuis la ferion liberaere. Li pretigis min al la priakcepta ekzameno de la gimnazio de Torun, sen tio, ke li estus petinta e¤ unu zloton de miaj gepatroj, oferinte tiel ankaª sian ferion.
La priakcepta ekzameno okazis komence de aªgusto. Dum la tuta nokto antaª
ßi mi ne fermis miajn okulojn e¤ por momento. Matene mi pale kaj kun Ùvitantaj manplatoj trapaÙis la vere grandioze konstruitan pordegon de la gimnazio. Interne akceptis nin tabulo, pendigita sur pentrostativon kun la sekva surskribo per kreto: LA PRIAKCEPTA EKZAMENO OKAZOS EN LA DESEGNO-LERNOÃAMBRO. E¤ konjekton mi ne havis, kie trovißas la desegnejo, sed ¤irkaªrigardinte, mi ekvidis grupeton da knaboj, kiuj same mortepalaj rapidiris supren en la granda Ùtuparejo. Ãar mi vidis neniun krom ili en la konstrua¢o, ankaª mi postkuris ilin.
En la desegnejo oni sidigis nin ¤iujn al aparta tablo, malproksime unu de la aliaj por malebligi la interflustradon. La vizaßon de la knaboj mi nun jam apenaª povus revoki en mian memoron. £ajnas, ke ni estis sam-aspektaj, ¤ar la angoro donis al ni musogrizan, timigitan, samforman ekstera¢on.
Nek tion mi memoras precize, kio estis efektive la temo de la ekzameno, sed ankaª nun mi sentas, kiom humidaj estis miaj manplatoj. E¤ la krajonon mi ne povis facilmane teni, kaj la paperfolioj farißis ondliniaj, fininte mian skribadon. Antaª la fino de la ekzameno, mi jam e¤ pri tio ne estis certa, kiel mi nomißas.
Post la ekzameno totala kaj profunda el¤erpißo kovre vualis la sekvajn du semajnojn. En tiu stato mi torporißinta faris plu miajn ¤iutagajn laborojn, la gazetdisportadon kaj kromlaboron ¤e ßardenisto - bonvenis mia eta salajro por mia familio. Nur al mia torporißo estas atribuebla, ke mi e¤ ne konsciißis, kio okazas ¤irkaª mi, dum la varmega somero de 1939.
Nur tiam mi vekißis, kiam fine mi ricevis la rezulton de la ekzameno, la antaªlastan semajnon de aªgusto. Unue mi sentis la malpezißon post la longa atendado, sed iom post iom mi konsciißis, ke mia ekzameno sukcesis, kaj mi estas akceptita inter la lernantojn de la sekvonta lernojaro.
Pa¤jo, panjo, sed ankaª miaj frato kaj fretintetoj rigardis sur min kun tiom da fiero, ke mi preskaª ekhontis.
- Nu, ßoju Stefan - diris mia patro. - Eble neniu farißos pli bona homo en pli bona lernejo, sed povas okazi, ke vi iom pli bone prosperos en la vivo...
Mia patrino, kiu cetere ¤iam timzorgis pri manko de mono, nun kategorie deklaris:
- Morgaª ni iros al la tajloro, kaj tie ni mendos la novan lernejan uniformon por vi. Oni ne vidu sur vi, ke vi venis el malri¤a familio!
Mia torporißo iom post iom solvißis. Tamen mi ßojis precipe pro tio, ke mia frato, Mikolaj, kiu efektive estis multe pli ambicia ol mi, sed bedaªrinde li ne ricevis proponon, similan al la mia, rilate la antaªeniron en la lernado, li tute ne aflikitißis pro miaj sukcesoj kaj ne estis ¢aluza. Iun vesperon, antaª la enlitißo, veninte al mia lito, li genuißis kaj metis malgrandan koverton sur mian kapkusenon.
- Jen prenu, mi ja laboras kaj ricevas iom da mono. Sed vi ankoraª restos malri¤a lernanto por iom da tempo, mi certas, ke vi bone povos uzi tion.
Kelkaj moneroj trovißis en la koverto. Ïi ne estis granda sumo, tamen mi sciis, ke li devis labori preskaª tutan semajnon por ßi.
- Mi dankas, Mikolaj. Mi neniam forgesos tion.
Li afable frapetis mian Ùultron:
- Mi sincere ßojas, ke ßi okazis tiel! Vi certe scias, ke ankaª mi Ùatintus lerni, sed lastasemajne mi jam pensas tion, ke nuntempe estas pli oportune akiri fakan kvalifikon.
Ekstarinte li reiris al sia lito. Mi aªdis en la mallumo, ke li kuÙißis, nekovrinte sin.
- Mikolaj, kial vi diris, ke “nuntempe”? - mi demandis lin mallaªte.
- Multe da malamo kaj minacado akumulißis lastatempe en la mondo, precipe inter Germanio kaj Pollando. Kiel malgranda lando ni estas en kaptilo inter la grandaj Germanio okcidente kaj Sovetunio oriente. Ni nur povas esperi, ke la politikistoj trankvilißos, kaj ne efektivißos tio, pri kio ili parolas.
Li malofte parolis tiel longe. Eble tial mi subite konscißis, ke li jam havas propran opinion pri la mondo. Mi sentis min naiva, kompare lin kun mia malvast-
horizonta preparißo al la eniro de la gimnazio, kvankam ßi Ùajnis esti kompleta kaj perfekta mondo en la lastaj semajnoj por mi. Mi ne konjektis, ke tiu mondo post kelkaj tagoj kaputißos.
La 30-an de aªgusto 1939, du tagojn antaª la komenco de la nova lernojaro, alvenis mia nova gimnazia uniformo. La tajloro donis 24 montajn partopagojn al miaj gepatroj. Mia patrino postulis, ke mi tuj surprenu ßin. Mi neniam vidis Ùin esti pli feli¤a kaj trankvila. £i turnadis min antaª si, karesante la “mirindan Ùtofon” ¤iuflanke.
- Nepre ni devas fari foton pri Stefan okaze de la unua lernotago - Ùi turnis sian al mia patro, kiu tuj kaj entuziasme konsentis kun sia subite ekzaltißinta edzino.
- Jes, karulo mia, sed mi jam longe Ùatintus fari foton ankaª pri vi, kaj ni forgesu nek pri niaj aliaj infanoj.
Sur la vizaßo de nia partrino serioza ombro trapasis por momento, sed poste Ùi ekridis dirante:
- Sed nur nun ¤i-foje!
Efektive mia unua lernotago en la gimnazio neniam okazis. Anstatªe tiu tago farißis fama tago en la historio. La 1-an de septembro de 1939 ni ankoraª kuÙis en la lito, kiam norde de la urbo Torun, ¤e la enfluejo de Vistulo, precize ¤e la haveno Danzig, la linia batalÙipo Schleswig-Holstein ekpafis la polan teron sen militdeklaro.
Post kelkaj horoj, la ¤efo de la germana registaro, nome Adolf Hitler, la tiel nomata Führer diris en la radio:
- Ekde la kvina horo kaj kvardek kvin minutoj matene ni reciprokas la pafojn.
Per tio li tuj asertis du mensogojn samtempe, kvankam iu el tiuj verÙajne originis simple el lia neinformiteco. La sießo de Danzig komencißis ne je la 5,45, sed je la 4,45, kiun li mem ordonis la antaªan tagon, je la 12-a kaj 40 minutoj.
Sed la alia estis intenca mensogo: la germanoj atakis, anstataª defendi sin, kiel la vortoj de la deklaro sugetis tion. E¤ la pretekston de la ofensvio elpensis la nazioj, kiam la 31-an de aªgusto nokte okazis atako kontraª germana limgardistejo apud urbo Gleiwitz. Nur post la fino de la milito evidentißis, ke la atakantoj estis banditoj, subdungitaj fare de la germanoj, tio estis la antaªa¢o de la ofensivo.
Tiun matenon ni vekißis ne je la milda skuo de nia patrino, sed je la bruo de la germanaj milit-bomb-aviadiloj, flugantaj super nia domo. Mikolaj estis la unua, kiu salte levißis, kaj larße malferminte la fenestron, li esplorrigardis la ¤ielon.
- Nun komencißis, Stefan - li diris mallaªte, kiam mi staris apud lin. Mi vidis, ke li provas mildigi sian ekscitißon per profundaj enspiroj. Lia muskola brustokesto levißis kaj mallevißis. Tiun matenon li e¤ unu vorton ne parolis plu.
Sed nian patrinon des pli ekregis ekscitißo:
- Kio estos nun? Dio mia, ¤u la homoj vere frenezißis?
Subite ekideis al Ùi, kion ni planis tiutage.
- Ïi jam estas neÙanßebla, ni tamen iros al la fotografisto! Stefan tuj surprenu vian gimnazian uniformon!
Mi demande rigardis al mia patro. La silento kaj seriozeco, kion li sugestis, montris, ke nun estas pli bone lasi ilin solaj. Post nelonge la kvin infanoj, kaªrantaj en la najbara ¤ambro aªdis la laªtan ploron de nia patrino, kion interrompis nove-denove la akra, rezoluta vo¤o de nia patro. Kiam ili fine elvenis, mia patro diris:
- Mi vizitos la najbaron. Tie estas radio. Mi esperas, baldaª ni ekscios pli multe. Trankviligu vian patrinon - nun oni ne devas nervozißi.
Nia patrino sidis sur la geedza lito plor-snufetante en sian naztukon...
Fine revenis nia patro.
- Milito. Ïi ja estas milito. Nia registaro ordonis, ke ¤iu viro tuj anoncißu al milita servo. Oni mobilizis 120000 homojn por defendi nian ¤efurbon, Varsovion. E¤ hodiaª mi anoncißos ¤e la urbodomo.
Poste li rigardis al Mikolaj.
- Mi restos apud mia patrino - diris Mikolaj tre mallaªte kaj decidißinte. Liaj vortoj efikis tiom insiste, ke nia patro nur momenton hezitis, poste li etendis sian manon al li kun nekutima soleneco:
- Bone, filo mia. Tiel mi povas foriri trankvilanime, mi povas esti certa, ke vi restos ¤i tie!
Tiun tagon mia nova gimnazia uniformo restis netuÙite pendigita en la Ùranko. Ïi pendis tie ankaª en la sekvaj ses semajnoj. Dum tiuj kelkaj semajnoj proksimume 70000 poloj mortis en la bataloj. Nek pri nia patro alvenis sciigo tre longe. La pola registaro fußis eksterlanden la 17-an de septembro, kunportante ankaª la restintajn 116 aviadilojn de la aerarmeo. Spite al tio ankoraª multaj polaj soldatoj batalis plu ßis la unua de oktobro, kvankam estis klara por ¤iu, kio okazos post la malvenko. La lastaj polaj trupunuoj kapitulacis la 6-an de oktobro en 1939.
Tiun vesperon, la 6-an de oktobro, mia patrino donis al mi el la Ùranko mian gimnazian uniformon, zorgeme pakitan en grandan, brunan paperon.
- Stefan, ekde nun por la polaj infanoj estas malpermesite viziti la gimnaziojn, germanaj lernantoj venos kaj studos tie. Reportu la vesta¢on al la tajloro, kaj diru al li, ke vi tute ne uzis ßin. La malpermeso koncernas ankaª vin, tiel do vi ne povas porti ßin. Eble li reprenos tion, kaj ni perdos nur unumonatan partopagon...!
Vizitonte la tajloron, mi preteriris drinkejon, preferatan precipe fare de germanoj. Gaja kantado kaj sonoj de festado aªdißis de interne al la strato. Estis milda, printempa vespero, la aero estis kiel la silko, la birdoj ¢us komencis sian vesperan kantadon.
Mi iris malrapide, pezpaÙe sur la strato, sub mia akselo kun la paka¢o, kiam mi ekaªdis kriegadon germane:
- Pollando ne plu ekzistas! Unufojon kaj por ¤iam kapute! Pollando ne plu ekzistas!
La kriegado estingißis pro la jubilea vivukrio.
Estis milda, printempa vespero, sed mi jam ne plu povis ßui la aeron kaj la kvikon de la birdoj. Nur mia patro revenu sana...
Ãiam pli ofte venis informoj al Torun pri patroj, fratoj, kiuj perdis sian vivon en la bataloj kontraª la germanoj, sed la nomo de mia patro ne estis inter ili. Ãu eble li vundißis aª falis en militkaptitecon?
Anticipe nia patrino neniam devis longe disißi de sia edzo, tial la unuaj tagoj, pasigataj per atendado, preskaª paralizis Ùin. Kvazaª rigardante filmprezentadon, Ùi tiel spektis la militon, okazanta ¤irkaª Ùi. Du semajnoj pasis tiel, kiam Ùi subite salte levißis de sia sidloko, energie Ùi kombis siajn harojn, e¤ nun belegajn, zorgeme tufiginte ßin, Ùi diris al ni:
- Via patro ne permesus, ke ni rezignu! - £i silentis momenton, kaj la unuan fojon aperis pala rideto sur Ùia vizaßo depost la soldatißo de nia patro. - Li ne permesus, ke ni rezignu la esperon, ni devas pensi pri tio ke la aferoj iam sanßißos denove bonaj.
Sed malgraª tio por iom da tempo tiuj ne Ùanßißis bonaj. Mikolaj portis la unuan malbonan sciigon:
- La frato de Pavel diris, ke oni deportis nian patron al Germanio por trudlabori. Komence ili ankoraª estis en la sama marÙkolono, sed baldaª oni lasis lin libera, ¤ar li estis tre juna kaj ne aspektis sufi¤e forta.
- Sed kien, pro amo de Dio? - volis ekscii nia patrino tion. - En Germanion, sed en kiun urbon?
Mikolaj nur levadis siajn Ùultrojn.
- De kie mi sciu tion? Germanio estas granda. En iun militfabrikon, sed eblas ke en iun farmbienon. Laª la opinio de Pavel oni planas fari tion nur dum la milito. Poste oni lasos hejmeniri ¤iun militkaptiton, deportitan al deviga laborservo.
Kiel ni povintus konjekti, ke la fino de la milito ankoraª estas tre malproksime, en la fora futuro, kaj apenaª la duono de la laborservantoj revenos en Pollandon.
Mikolaj aªdis e¤ tion, ke la germanoj detale registros ankaª la senlaborajn junulojn, sendotajn al trudlaboroj. Turninte sin al mi, li demandis per tute serioza vo¤o:
- Stefan, mi estas metilernanto, sed kio okazos al vi? El la vidpunkto de la germanoj vi ne estas lernanto. Vi tuj devas ser¤i laboron, tuj, morgaª. Ne gravas, kion vi faras, nur havu laboron!
Sed sekvonttage ni jam devis alfronti novan timon matene. Antaª la vekißo - eble ne estis ankoraª la sesa horo - iu komencis forte batadi la pordon de nia loßejo. Nia patrino staris pale sur la koridoro kaj subaªskultis. Dekstre, malantaª la Ùlosita pordo aªdißis klakado de soldatÙuoj, kaj oni batadis la pordon per kolboj. Poste ni komprenis, kion oni kriadas ekstere.
- Tuj malfermu ßin! Vi devas forlasi la loßejon ßis tagmezo! Ãi tie loßos honestaj germanaj familioj! Kiu ne elloßißos memvole, ni forigos tiun!
Mikolaj volis malfermi la pordon, sed nia patrino malhelpis lin en tio:
- Atendu, eble ili foriros!
KaÙe mi miris la kuraßon de Mikolaj, mi rigardis, kiel kolere li kuntiras siajn brovojn kaj stre¤ißas la sportitaj muskoloj sur lia supra korpo. Mi ne dubis pri tio, ke li, kiu ßenerale evitis la diskutojn, kverelojn, nun li estus preta propramane defendi nian hejmon. Eble riskante e¤ sian vivon.
Feli¤e nia patrino pravis. La soldatoj ankoraª kriis kelkajn ordonojn, ¤ar ili havis la taskon nur anonci la elloßißon, kaj ili devis fari ankoraª la samon en multaj aliaj lokoj, ili iris plu sen tio, ke e¤ unu najbaro estus malferminta la pordon antaª ili.
Dume la bruo vekis ankaª nian fratineton, dormeme Ùi venis sur la koridoron plandÙove. Ekvidinte la konsternitan vizaßon de nia patrino kaj Mikolaj, Ùi tuj ekploris. Mia patrino prenis Dana-n en sian sinon kaj flustre provis trankviligi Ùin. £i petis min kaj Mikolaj-on fari matenmanßon:
- Dume mi eble povos kunpaki kelkajn aferojn por la etuloj...
Irante al la kuirejo, Mikolaj subite haltis, amare li fiksrigardis al nia patrino:
- Ni ne elloßißos!
Sed nia patrino videble ne havis emon diskuti kun li:
- Faru tion, kion mi diris, Mikolaj! Vi estas kiel infano. Ãu vi pensas, ke vi povas batali kontarª la soldatoj kun mi kaj Stefan? Per tio Ùi lasis nin tie, starantaj sur la koridoro, kaj Ùi malaperis en la ¤ambro de la knabinoj.
Tiun tagon Mikolaj denove ne malkaÙis siajn pensojn, sed antaª ol li ekiris labori, nia patrino trankvilige metis sian manon sur lian Ùultron:
- Nek via patro farus ion senpripense, kredu min! Nun iru, kaj demandu vian ¤efon, ¤u li permesos al vi reveni hejmen tagmeze por helpi nin en la transloßißo? Mi demandos vian onklinon Olga, ¤u Ùi povus akcepti nin en sian loßejon por mallonga tempo?
Tuj post la matenmanßo mi iris por viziti onklinon Olga, kiun mi sinceredire neniam Ùatis, ¤ar Ùi konstante fanfaronis. £i vivis sola en granda domo du jarojn, post la morto de sia edzo, en malproksima parto de la urbo. Nun Ùi estis tre indignita:
- Ïi simple trapasas ¤iun limon! Ãu vi povas imagi, ke la germanoj volas meti honestan maljunulinon sur la straton? Almenaª vi estas ¤i tie. Vi devas helpi min dum la transloßißo, Stefan. Kelkajn tagojn mi certe povus loßi ¤e vi.
Malfacile mi sukcesis liberißi de Ùi. Sed konsiderinte la cirkonstancojn, mi neniel volis lasi miajn fratinetojn kaj patrinon solaj pli ol bezonate. Kiam mi alvenis hejmen, mia patrino plenigis ¤iujn valizojn per vestoj, kaj Ùi ¢us volis volvi la kuirpotojn kaj kaserolojn en ¢urnalpaperon por meti ilin en karton-skatolojn. £i aªdis e¤ nova¢on:
- Laª la scio de la najbaro ni ne estos metitaj sur la straton, ni nur devas transloßißi en malpli grandan loßejon.
Antaª kelkaj semajnoj Ùi certe estus havinta malgravan koratakon, aªdinte tiuspecan nova¢on, sed nun, kvankam Ùi devis kolekti ¤iun sian forton, Ùi povis reanimi ankaª nin:
- Vidu Stefan, vi ne havis emon transloßißi al onklino Olga. Sed nun ni devas loßi iom pli strikte, tamen ßi ne estas la fino de la mondo.
Baldaª evidentißis, kion signifas loßi “iom pli strikte”. La fervojista domo, en kiu ni loßis sepope kun miaj gepatroj, estis simpla, sed la tri ¤ambroj, la kuirejo kaj la ban¤ambro sufi¤is, e¤ ßi estis granda! Ekde nun ni devis kontentißi per unu ¤ambro de kaduka kamparana domo, kie ne estis fluanta akvo, tute ne parolante pri ban¤ambro. La necesejo trovißis en la korto, kien ni iris ankaª por preni akvon, post ties uzo ni portis kaj disverÙis ßin tie. La duonon de la pakitaj karton-skatoloj ni devis lasi en la malnova, bona loßejo, ¤ar estis neeble trovi lokon en la malvasta ¤ambro de nia nova loßejo. La sekvan tagon germanaj familioj alvenis en la loßejojn de la fervojista kolonio.
Nia patrino faris ¤ion por forigi la angoron de la unua nokto. £i Ùajnis esti tro gaja, klopodante konvinki nin, ke la aferoj povintus Ùanßißi malpli bonaj:
- Ekzemple la maljunan Tadeus-on kaptis apopleksio pro la multe da paka¢-portado... kaj jen estas la najbaroj el la vidalvida loßejo, kiuj estis arestitaj, ¤ar oni trovis ¤e ili iuspecajn paperojn, kies posedo estas malpermesita... Kaj jen estas tiu junedzino el la alia loßejo, ¤e kiu la akuÙdoloroj povas aperi kiam ajn...
- Finu jam, panjo! - interrompis Ùin Mikolaj incitite. - Ãio ¤i estas sufi¤e malesperiga sen tio, ke vi ankoraª provas beligi la aferon!
La buÙo de nia patrino momenton restis malfermita pro konsternißo. Poste Ùi kunpremis siajn lipojn sen tio, ke Ùi estus komentinta la vortojn de Mikolaj. Plie Ùi ¢etis al li longan kaj preskaª sentoplenan rigardon.
Tiun unuan nokton mi apenaª fermis miajn okulojn, ankaª Mikolaj ¢etißadis dum horoj sub sia kovrilo. Mucida Ùimodoro Ùvebis en la malgranda ¤ambro. £ajnis, ke nia patrino ekdormis, sed eblas, ke Ùi nur provis montri ekzemplon al ni. Subite penetranta malßojo ekregis min, kuÙante maldorme, kun malfermitaj okuloj. Unue la abrupta disißo de mia patro, poste la ekzilio el nia hejmo. Mi sentis, ke larmoj fluas sur miaj vangoj. Neniu rimarkis tion.
La sekvan matenon Mikolaj ellitißis la unua, ¤ar lia laborejo estis pli malproksime de nia nova loßejo. Ankoraª ne pasis pli ol duonhoro, kiam li denove aperis ¤e la sojlo kaj ekscitite kriadis mian nomon:
- Stefan, Stefan, tuj, rapide ellitißu! ¥us vakantißis posteno de kurierknabo ¤i-najbare, ¤e la germana panisto, li ßuste nun elmetis la afiÙtabuleton, kiam mi preteriris lin!
Rapide, kiel mi povis, mi haste vestis min, mi ordigis miajn harojn per akvumita kombilo, kaj mi jam iris kun li.
Dank’ al la rapideco de Mikolaj, mi estis la unua anoncißanto. La magra, jam iom maljuna kaj ofte nur grumble parolanta panisto nomißis Max Licht. Li atenteme observis min per sia rigardo, poste li faris kelkajn demandojn al mi pri miaj gepatroj. Mi diris al li, ke mia patro ankoraª ne revenis el la milito, kaj mia patrino devas zorgi pri la vivteno de kvin infanoj.
- Nu, do mi petas - li murmuretis, sed dume ne videblißis sur li, ke mi vere konvinkis lin. Tiumomente lia edzino enpaÙis en la vendejon, kaj la aero subite plenißis per elektra vibrado. £i estis almenaª dudek jarojn pli juna ol la panisto, okulfrapa blondulino, aperinte, Ùi tuj vekis rideton sur la vizaßo de sia edzo. Sed ankaª mi senintence ekrikanis.
- Bonan matenon al ¤iu! - Ùi salutis nin fortavo¤e. £i etendis e¤ sian manon, gaje interesißante. Vi do estas la nova kurierknabo! Bonvenon! Kiel vi nomißas? Ãu Stefan? Mi Ùatas tiun nomon!
La edzo dume raspis sian gorßon kaj provis reteni la elanon de sia edzino:
- Nur malrapide, la knabo apenaª prezentißis, ankoraª...
Sed Ùi interrompis lin, kaj per tio Ùi decidis la aferon favore al mi:
- Ba, Max - tiel belvizaßa knabo certe pla¤os al ¤iu kliento! Ãu vi volas forsendi lin?
Dum la parolado foje Ùi kaÙe okulumis al mi. Kion signifis tiu okulumo precize, mi eksciis nur pli poste. Tiam ekregis min senlima feli¤o. Ekzistas e¤ komplezaj germanoj en tiu ¤i mondo, tiuj, kiuj ne havas antaªjußon rilate la polojn.
De tiam, escepte la diman¤ojn, mi estis la unua, kiu ellitißis. Je la kvara horo kaj duono, kiam la urbon ankoraª kovris plena mallumo, mi frapetis sur la malantaªa pordo de la bakejo. Mi selektis a ricevintajn mendojn, poste mi pakis la baka¢ojn. Plej malfrue, je la kvina horo kaj duono mi ekveturis per la varpontanta biciklo por fari la unuan rondon.
Ãirkaª je la sepa horo, fininte mian unuan vojon, mi matenmanßis kun sinjoro Licht. Ofte alißis al ni ankaª sinjorino Licht. Post iom da tempo Ùajnis tiel, ke mi sukcesis enÙtelißi ankaª en la koron de la panisto. VerÙajne tial, ¤ar mi estis fidinda, kaj e¤ unu plendo ne alvenis de la a¤etantoj. Eble mi laboris unu monaton ¤e li, kiam tagmeze, antaª ol ekiri hejmen, li venigis min en la malantaªan ¤ambron.
- Diru Stefan, kiom da gefratoj vi havas? Ãu kvin infanojn? Nu bone, tiam do kunportu tiuj du pli grandajn panojn. Via patrino certe ßojos pro tiuj.
De tiu tago ßi ¤iam okazis tiel. Mi povis kunporti kelkajn el la panoj, restintaj ßis tagmezo. Ïi estis vera trezoro tiutempe, ¤ar la poloj ricevis nutra¢on nur kontraª kuponoj. Tiel la akireblaj porcioj estis tute malgrandaj, ankaª nia patrino nur malfacile povis satmanßigi nin.
Kelkfoje sinjorino Licht invitis min tagmanßi kun ili. La geedza paro ne havis infanon, tiel mi ofte sentis, ke estas agrable al la sinjorino iom dorloti min. Okazis, ke fingre karesante mian hararo, Ùi ¢etis seriozan rigardon al sia edzo. Ankaª ili estis klarvidaj pri tio, kiel mi, ke mia dungo en la bakejo estas la sola maniero por eviti la trudlaboron en Germanio. Fine ja mi estis matura, dekkvin jara laborforto.
La dommastrino okaze sendis min fari a¤etojn por Ùi. De kiam la najbaroj ekkonis min, mi kuraße povis eniri la germanajn vendejojn, kie ¤iu sciis, ke mi a¤etas ne al mia familio, sed al la germana paro el la bakejo. Sinjorino Licht okaze konfidis leterojn al mi, kiujn mi enmanigis al juna serurist-submajstro dum kelkaj monatoj, poste al univesitata studento.
- Max ne devas scii pri tio - Ùi informis min, kiel konspiranton. - Ïi estas mia privata afero.
Jam estis ¤irkaª aªtuno de 1940, kiam okazis mia unua malagrabla evento kun kelkaj germanaj knaboj, kiu portis uniformon de jun-Hitler-anoj. Nigra kuloto kun zonrimeno, sur ßi pendis ¤asista tran¤ilo, krome kravato kaj bruna jako: mi devas sincere konfesi, ke tiam ankaª mi volonte estus portanta ion similan vesta¢on. Sed e¤ ßis nun mi ne povas pensi sen envio tiujn societojn, kie regas vera kamaradeco kaj tre gaja etoso.
Tiun tagon mi pene portis la plenan a¤etkorbon al sinjorino Licht el la vendejo de la bu¤isto, sed mi devis enmanigi Ùian leteron ankaª al la universitata studeno. Apenaª mi elvenis el la vendejo, tri jun-Hitler-anoj marÙis rekte al mi. Eble ili ne estis pli aßaj ol mi. Mi jam ne havis tempon forkuri. Tiel la unua, brunhara, bukla knabo tuj alparolis min provokante:
- Atentu nur, pola¤o, kiel vi kuraßas a¤eti ¤e ni, germanoj? Vi estas pola¤o ¤u ne?
Ambaªmane mi ekprenis la pezan korbon kaj respondis nenion. Eble ili volas nur superÙuti min per iliaj sloganoj, kaj poste ili lasos min foriri. Sed la dua, la malpli alta, okulvitra knabo komencis paroli defie:
- Ãu via fia patrino ne instruis vin al la deca konduto, he?
Poste li ekpuÙis min tiel, ke la paka¢o, kuÙanta sur la supro de la korbo falis sur la malpuran trotuaron. Klinißinte por levi ßin, la tria knabo piedbatis min el dorsdirekto. Mi ne sternißis, sed la korbo falis el miaj manoj, kaj ßia enhavo rulißis en la polvon. Reflekse mi kaptis la plej proksime staranton - mi opinias, ke li estis la buklahara knabo -, deÙirinte lian kravaton, mi forte vagofrapis lin. Tiam ili ekfuriozis kaj komencis draÙi, piedbati min ßis mia nazo eksangis, kaj ßi gutmakulis la bakistan kitelon. Mi provis defendi min kiel eblis, sed iu el ili ¤iam estis malantaª mi. La afero povintus finißi multe pli malbone, sed la edzino de la bu¤isto elvenis kaj finis la interbatadon. £in interesis nenio alia, ol la trankvilo de siaj klientoj. Kiam la banda¤o malaperis, e¤ rigardon ne ¢etinte al mi, Ùi kolere frapfermis la pordon de la vendejo.
Kolektinte la malpurißintajn viand-paka¢ojn, mi time rimarkis, ke la letero de sinjorino Licht falis en flakon, kaj ßi tramalsekißis. La inko tute forviÙißis ¤e la adreso, sed eble nek interne ßi estis en pli bona stato. Kompreneble mi jam longe konis la adreson de la univesitata studento, sed mi timis, kion li diros pro la stato de la letero.
Mi uzis la jam sufi¤e malpurißintan kitelon por purigi mian vizaßon, poste mi metis ßin sur la supron de la korbo. Baldaª mi sonorigis ¤e la pordo de la junulo, kun kiu mi havis nur la plej minimuman salut-rilaton. Kiam li malfermis la pordon kaj ekvidis min, unue konsternißo, poste kunsento videblißis sur lia vizaßo:
- Kio okazis al vi? Tuj envenu kaj eksidu!
Sed mi nur staris tie plu kun angoro kaj time montris la malsekißintan leteron.
- La jun-Hitler-anoj atakis min - tial ßi falis en la akvon. Pardonu min...
Momenton li rigardis rekte en miajn okulojn, poste manpreninte mian Ùultron, li tiris min en la ¤ambron. VerÙinte rußan vinon en glason, li donis ßin al mi:
- Jen, trinku ßin, tio iom varmigos vin... Tiuj banditoj! Efektive ili estas kompatindaj buboj, kiuj nun ricevis kelkajn ordenojn kaj rubandojn, ili rajtas eldiri kelkajn ordonojn kaj tuj imagas sin la granda romia imperiestro Nerono!
Mi tute mutißis. Mi ankoraª neniam aªdis similajn vortojn el la buÙo de germano. Li serioze indignißis, kio okazis al mi, tio estas maljusta kaj kontraªleßa!
- Vi certe scias - li daªrigis enpensißinte -, vi ja ne estas infano, verÙajne vi ¤iam sciis, ke via ¤efino kial sendas tiujn leterojn al mi? Ne, ßi ne estas granda amo, tute ne... sed nek la maljuna Licht estas tiuspeca tenera homo, kaj nun, kiam mi tiel ofte estas sola... Jes, jes, tia estas la vivo kelkfoje...
Kompreneble mi jam delonge havis certajn konkludojn miaflanke. Sed mi sentis nenian indignon tiurilate, malgraª tio, ke mi sciis, nek nia kredo permesas tia¢on, ke ili kaÙe renkontißu, kaj mi ludu la rolon de kuriero inter ili. E¤, tute male: mi akceptis sinjorinon Licht en mian koron jam en la unua momento, precize de tiu certa okulumo - sed mi trovis ankaª la junan studenton simpatia, liaj delikataj trajtoj, lia muskola, vireca korpo embarasige ravis min.
Ankaª lia granda konfido, kiun li montris al mi, emociis min, kaj maturißis la decido en mi, ke mi neniel perfidos ilin. Antaª ol li lasus min foriri, li skribis kelkajn frazojn al la edzino de la bakisto, en kiu li raportis, kio okazis al mi.
- Ne timu, Ùi ne ripro¤os vin - li provis reanimi min adiaªante. - Se vi bezonos helpon, se oni denove volas insulti vin, nun jam vi scias kien veni!
Kiel eblas, ke tiu junulo tute alie pensas, ol la plej multaj germanoj? Kial li ne estis soldato, samkiel la plimulto de liaj samaßuloj?
Mi neniam eksciis la respondon, ¤ar li subite malaperis de unu tago al la alia post la okazinta¢oj. Mia dommastrino, Ùajnas, rapide forgesis lin, ¤iuokaze Ùi ne elmontris siajn sentojn rilate lin. Sed mi tre longe ne povis forgesi lin.
En januaro de 1941 okazis tri eventoj en rapida sinsekvo, kiuj baze Ùanßis mian vivon. Unue tiu certa katastrofo al sinjorino Licht, krome mi farißis dekses jara... kaj, jes, la tria...
Post la subita malapero de la universitata studento mi ne devis enmanigi leterojn dum longa tempo. Sed iun matenon - kvankam Ùia edzo apenaª malaperis en la malantaªa ¤ambro -, sinjorino Licht okulumis al mi jam laª sia kutima maniero, Ùovante koverton en la flankan poÙon de mia a¤etkorbo. Mi tute ne zorgis pri tio, ßis - kio estis kutima ankaª alifoje -, hejmenirante mi vizitis la donitan adreson.
Frapetinte sur la pordo, ßi malfermißis, kaj juna, diketa virino staris vidalvide al mi. Mi ne povis diri e¤ unu vorton pro surprizißo. Tial mi klopodis rapide foriri, balbutante ian pardonsimilan pretekston. Sed Ùi rimarkis la koverton en mia mano, sur ßi la nomon, kaj Ùi diris:
Junsinjoro, vi povas trankvile transdoni tiun leteron al mi, ¤ar mia edzo havas nenion sekretindan antaª mi!
Mi rußißis tiel, kvazaª mi estus skribinta la amleteron al Ùia edzo. Mi helpopete rigardis malantaª Ùin, sed mi nenie vidis la adresiton.
Fortamane teninte la leteron, mi denove provis malaperi, sed antaª ol ßi sukcesintus, Ùi subite kaptis mian manon kaj simple ekmordis mian pojnon. La
¤ifonißintan leteron mi tuj faligis pro doloro. £i tuj kaptis ßin.
- Ãu vi pensas, ke mi estas tiel stulta, he? - Ùi kriis. Malesperißo kaj triumfosento aªdißis el Ùia vo¤o. £i tute ne zorgis pri la piedirantoj, scivoleme gapantaj nin. De tiam efektive ne gravis, ¤u Ùi estis la stulta aª sia edzo, eble la edzino de la bakisto, kiu verÙajne ne havis e¤ konjekton pri la ekzisto de tiu rezoluta virino!
La sola certa afero estis tio, ke mi sidis ßisorele en peklo. Mi staris anime taªzita kaj senkonsila vidalvide al la trompita virino, jam absolute ne pensante pri la fußo. Nek Ùi sciis, ke nun, tenante en sia mano la pruva¢on de sia longe konjektata suspekto, kion komenci pri mi? Momenton Ùi rigardis mian mandorson kun kunsento, kie jam klare desegnißis la sanganta postsigno de Ùia mordo.
- Mi malÙategas tiujn virojn, kiuj estas malkuraßaj diri la veron! - Ùi sciigis fine al mi sian vidpunkton, poste Ùi malrapide, profundißinte en siajn pensojn fermis la pordon. Nekontesteble mi sentis iom da kompato al Ùi, spite al Ùiaj akraj kojnodentoj. La sekva peza provo estis por mi la preparo de sinjorino Licht al la eblaj komplika¢oj.
Post la manßado, kiam la bakisto lasis nin solaj por kelkaj momentoj, mi refaldis la manikon de mia ¤emizo por montri la vundon, akiritan dum la korpalkorpa batalo. Kompreneble kun la intenco, tiel mildigi Ùian trompißon. Efektive Ùi ne sciis pri la ekzisto de lia edzino. Sed nun kaptis Ùin timego, ¤ar pro mia fiasko la situacio povas farißi klara antaª sia edzo, ßis nun nenion konjektanta.
- Ãu Ùi demandis ankaª vian nomon, aª ¤e kiu vi laboras?
Vere estis bonÙance, ke Ùi skribis nur sian karesnomon ¤e la fino de la letero, forlasinte ankaª la adreson, kaj la trompita edzino legis nek la leteron, dum mi estis tie. Ankoraª iom pale, sed jam kun malvarma logiko - ßis nun mi neniam vidis Ùin tia - fine Ùi diris:
- Stefano, infano mia, vi ne plu povas resti ¤e ni! Se la virino divenos, kie vi laboras, kaj eble mi estas la... ne, tio simple ne povas okazi!
Pli frue mi jam havis tiun senton, ke iam mi ricevos laªmeritan punon pro mia leterportista agado. Kiel facile ni farißis alianculoj dum nia unua renkontißo, tiel facile eldiris la virino la logikan konsekvencon, ke mi devas foriri. Mi estis klarvida pri tio, ke miaj Ùancoj de nun estas tre malbonaj por teni mian laboron, tamen mi ne povintus perfidi Ùin al la edzo. Tiun tagon mi tre malßoje malrapidiris hejmen.
Pasis tagoj sen tio, ke Licht dirintus mian maldungon. Ãu eble la virino Ùanßis sian opinion?
- Venu ¤i tien, Stefan! - murmuris fine la bakisto, pli ol unu semajnon poste. Ankoraª estis aªroro, nur antaª nelonge mi paÙis en la malantaªan ¤ambron. Tiam ni ¤iam estis solaj. Lia vizaßo ne montris ekscitißon. Apenaª kompreneble li daªrigis sian murmuron.
- Nu, e¤ konjekton mi ne havas, kio okazis, sed lastatempe mi aªdis nenion bonan pri vi de mia edzino. Kaj Ùi neniel volas doni kompreneblan klarigon.
Li esplore rigardis mian vizaßon. Mi obstine silentis kaj fiksrigardis la plankon, li nur pensu, ke oni kaptis min ¤e freÙa faro de Ùteleto, aª temas pri io simila afero. Mi neniel povis rakonti la veron al li.
- Nu jes - murmuris Licht. Mi havis la impreson, ke li jam decidis pri la afero. Mi ¤iam pli bone akrigis miajn orelojn, ke mi komprenu liajn malfacile kompreneblajn frazojn pro la kraketado de la ¢us hejtitaj bakfornoj:
- Nu, vi restos! Niaj ¤iuj klientoj, kaj ankaª mi estas kontenta pri vi. Kial kompliki la aferon? Vi bone scias, ke mi tre amas mian edzinon, sed kelkfoje mi devas konstati, ke Ùi ne multe komprenas la negocon...
La lastajn vortojn li jam murmuris nur al si mem. Kia malpezißo!
Hejme ßis nun mi menciis absolute nenion pri la proksimißanta katastrofo. Poste mi vivis en konstanta preteco, mi tuj komencis ser¤rigardi novajn laborojn. La influo de sinjorino Licht tute ne ¤esis al sia edzo, neniu scias, kiom longe li povas kontraªstari.
Proksimißis mia deksesa naskißtago. Ni ne festis la naskißtagojn en la antaªaj jaroj, la foresto de nia patro ne permesis tion. Sed komence de 1941 nia patrino deklaris, kvankam sen multekostaj donacoj, ke ni denove festos. Mia naskißtago estis la unua en la kalendaro.
Ankaª tiun matenon, kiel kutime, ankoraª ¤iu dormis, kiam mi devis ekiri en la bakejon. Unu tagon pli frue mia patrino e¤ dufoje sendis min el la ¤ambro kun mistera rideto.
- Pro la morgaªa tago! - Ùi diris. Tial nun mi klopodis iri hejmen kiel eble plej rapide post la laboro.
Mia patrino bakis etan naskißtagan torton, en kies mezo staris unu vera kandelo el vakso.
- Vidu, filo mia, ßi plie similas al bak¢-kandelingo ol torto. Tamen ßi estis farita el vera sukero, kaj laª tiu recepto, kion antaªe vi tiel Ùatis...
Poste ¢etinte seriozan ekrigardon al mia fratineto, Ùi aldonis:
- Kaj ankaª Dana solene promesis, hodiaª Ùi ne peta¤os, por ke vi povu manßi la tutan torton sola!
Dana faris grandajn, senkulpajn okulojn kaj rigardis foje al mi, foje al nia patrino. £i estis preta plenumi sian promeson almenaª du minutojn. Ni ¤iuj ekridis. Ho, ßi okazis tiel antaªe kaj ¤iam!
Baldaª ni ¤iuj sidis kune ¤e la tagmanßo, escepte Mikolaj-on, kiu ¤iam alvenis hejmen nur multe pli malfrue, post la laboro. Mia patrino metis e¤ preskaª novan ¤emizon sur mian liton, kiun Ùi ¤irkaªligis per rußa rubando - la rußa kaj blanka: estis la malpermesitaj naciaj koloroj. Mia patrino kaj mi kunrigardis, sed ni ne volis paroli pri tio en la ¤eesto de la etuloj.
- La ¤emizo estas tiu de via patro, sed li portis ßin nur unufoje. Ãu ßi pla¤as al vi? - Ùi demandis mallaªte.
- Jes, treege, panjo! - mi respondis same kortuÙite. - Kaj ankaª la rubando.
Estis malfrua vespero, ekstere jam mallumißis, kiam Mikolaj alvenis hejmen. Li ¤irkaªprenis min per longa, kora brakumo kaj metis paperfolieton en mian manon, sur kiu estis skribita per koloraj literoj: INVITILO. Li mem skribis kelkajn liniojn sur ties dorsflankon:
“Mia granda frateto! Nia patro la unuan fojon invitis min en la drinkejon tiun tagon, kiam mi farißis dekses jara. Kvankam nun estas malpermesite restadis sur la stratoj nokte, tamen mi Ùatus inviti vin hodiaª nokte! Ïi estos surprizo! Mikolaj!
Mi sentis, ke nia patrino ne tre ßojas pro la ideo de Mikolaj, sed Ùi ne volis malpermesi tion. Tiel Ùi nur time postrigardis nin, kiam ni forlasis la domon iom pli ol
la sepa horo vespere.
La freÙe frostißinta neßo kraketis sub nia plandumo. Mikolaj rapidis. Baldaª devojißinte de la ¤efstrato, ni paÙadis sur nepavimita flankstrateto. Ni ankoraª ne iris cent metrojn, kiam tia mallumo falis sur nin, ke mi jam apenaª vidis Mikolaj-on, mi aªdis nur liajn paÙojn kaj lian trankvilan, profundan spiradon. Klopodante samrapide iri kun li, mi sentis tiel, ke mi povas konfidi min al li.
- Bona estas tiu ¤i vespero. La lunlumo apenaª filtrißas tra la nuboj, nun neniu povas ekvidi nin... - li ekparolis.
Sibite li ekhaltis, metinte sian manon averte antaª mian buÙon. Ni ne aªdis e¤ unu sonon, la vento ¤esis, kaj la nigraj ombroj de la arboj senmove altißis en la nokto.
- Ãio estas en ordo! - li flustris. - Ni iru!
Preninte mian manon, li tiris min en veprejon, sur kies alia flanko pezaj pinbran¤oj kovris larßan, lignan tegmenton. Mikolaj senbrue formovis la fermoplaton kaj lasis min antaªeniri en la faªkantan aperturon. La malsuprenirejo krute kondukis en subteran ¤ambron. Mi ne povis difini ßian grandecon, nur tiam, kiam Mikolaj retiris la fermoplaton kaj ekbruligis kandelon. La ejo estis proksimume duoble du metrojn granda. Apud iu muro staris pezaj lignokestoj, amasigitaj ßis la plafono. La ¤ambro ne estis tro alta, mi apenaª povis rektigi min, sed la ¤i-tiea temperaturo Ùajnis mirinde varma, rilate la eksteran froston.
- Nu, kiel pla¤as al vi la nokta lokalo? - demandis Mikolaj nun jam pli laªte. Poste li elprenis duon litron da brando el sia dekstra poÙo kaj du glasetojn el la maldekstra.
- Nu, kiel vi opinias pri tiuj, fra¤jo?
Unuparte mi estis tre kortuÙita, ke li aranßis tiun ¤i nokton kun tiom da amo, sed aliparte mi ne povis kaÙi mian timon. Ãar Mikolaj laª la signoj verÙajne havas kontakton kun la partizanoj, pri kio ßis nun li parolis nek al mi, nek al nia patrino.
- Mikolaj, de kiam vi apartenas al ili? - Ãiumaniere mi volis scii tion, antaª ol tintigi niajn glasojn.
- Stefan, sinceredire mi ne apartenas al ili. Foje mi helpis al Pavel porti unu lignokeston ¤i tien, sed nur tial, ¤ar iu ne venis, kaj Pavel subite ne trovis alian, fidindan homon,
- Sed kio okazos, se iu trovos nin ¤i tie?
- Hodiaª ni estos en plena sekureco! Pavel klarigis, ke la kaÙejon ili uzas nur dum kelkaj tagoj. Ekzemple ili uzis ¤i tiun nur unu semajnon, poste ili denove malplenigis ßin...
Mi konjektis, ke Mikolaj scias multe pli, sed mi ne plu demandadis.
Dume li verÙis brandon en la glasetojn, kaj iun li donis al mi. Stranga ekscitißo kaptis nin - mi vidis, ke ankaª lia mano iomete ektremis, kiam ni senvorte tintigis niajn glasojn. Mikolaj nun faris kun mi tiun saman ceremonion, kiun nia patro faris kun li iam. Ili volis prezenti seriozan kaj signifoplenan akton. Sed mi ne trovis tre agrabla la fajran alkohola¢on, bruliganta mian gorßon. Ankaª la gusto de la drinka¢o estis plie malbona, sed la varmego, iom post iom disißanta en mia stomako bone trahejtis min. Ïis nun mi foje ricevis gluton da brando de mia patro dum mia junaßo, kiam mi estis malsana.
Demetinte nian vintran mantelon, ni sternis tiujn sur la plankon kaj eksidis sur ßin. Ni lozigis ankaª nian kolumon. Mikolaj jam havis preskaª dekok jarojn, sur liaj torako, brakoj kaj gamboj aperis nigraj haroj, kaj pli ol du jarojn li ¤iumatene razis sin. Mia elkreskinta barbeto ankoraª ne estis menciinda, sed utiligante ¤iun okazon, mi forigis tiujn malmultajn, malfortajn haretojn per la razilo de mia frato. Kompreneble dum lia foresto.
Li plenigis la glasetojn ankaª la duan fojon. Li ankoraª volis diri ion, mi sentis tion. Sed ßi ne estis urßa por mi. Mi nur rigardis lian profilon en la flagretanta lumo de la kandelo, kaj subite mi rimarkis ian noblan trajton sur li - kiu faris lin simila al juna, pola grafo aª plie al juna sanktulo, el tiuj martiroj, kiuj estis pentritaj en la flanka navo de nia preßejo...
- Ãu kelkfoje ankaª vi revadas pri knabinoj? - fine la “juna sanktulo” eldiris la demandon. Mi ne kuraßis konfesi, ke mi ¢us revadis pri li.
- Sciu, Stefano, nia patro diris, ke pri tia¢oj oni licas pensi la unuan fojon nur en la geedzeco. Tamen mi devas paroli pri tio kun iu. Ãio estas vana, mi konstante pensas nur pri la knabinoj, pri tiuj knabinoj, kiuj senvestißas antaª mi, kaj mi povas ektuÙi, poste altiri ilin al mi. VerÙajne mi iom post iom frenezißos pro tio. Kompreneble mi ne povas paroli pri tiaj aferoj kun nia patrino...
Eble li sentis mian silentan atentemon kiel neeldiritan konsenton, ¤ar li senhalte parolis plu, kvankam tio estis tute nekutima ¤e li.
Li denove plenigis nian glason, poste li metis sian manon sur mian Ùultron:
- Stefan, vi estas plej proksime al mi el nia familio. Mi jam multfoje helpis vin, nun mi petas vian konsilon, aª nur sinceran respondon. Ãu ankaª vi havas similajn pensojn, ke vi volas kunkuÙi kun knabinoj?
Pri kio parolas Mikolaj? Nu jes, fine ja mi estas deksep jara, mi jam plurfoje aªskultis la paroladon de miaj kunuloj pri la knabinoj, sed tiuj ne trapasis la limojn de la Ùercado aª fanfaronado. Tiam mi ¤iam trankviligis min per tio, ke ßi baldaª okazos, baldaª, kiam mi farißos plenaßulo. La plenkreskuloj cetere frenezigas unu la alian per tiu afero, kiun oni nomas amo. Ïis nun mi konvinkis min, ke mi ankoraª ne estas taªga al tio...
Sed kio estis tiu stranga sento al la juna universitata studeno? Ãu ankaª Mikolaj pensis pri io simila? Jukpiko ¤irkaª la ingveno, kio estas samtempe rava kaj liberiga, krome tiu nekredebla, forta altirißo kaj sopiro al alia homo por ektuÙi ties vizaßon aª haªton.
Mikolaj pli kaj pli pelis sin en eksciton, fajro Ùprucis el liaj nigraj okuloj. ¤iam pli ofte li ektuÙis min kaj premegis mian manon por emfazi siajn vortojn - kiel tio ßenerale estas kutima inter gefratoj. Sed lia sor¤a influo iom post iom ekregis min. Kiam li menciis nudajn virinojn, mamojn, sinojn per flamaj vortoj, mi admiris liajn fortajn brakojn. Lia malbutonumita ¤emizo lasis vidigi lian virecan torakon, kaj mi deziris tion, ke li forte ¤irkaªprenu min, kaj tiu brakumo neniam finißu...
Subite li demetis sian ¤emizon kaj malbutonumis la suprajn butonojn de sia pantalono. Lia haªto brilis de la Ùvito, kaj mi rigardis lin tute ravita, ke lia preskaª mekanika manlaboro, kiel efikas lian penison.
- Nu ek, Stefan! - mi aªdis lian karakterizan raªkan, basan vo¤on. - Ni faru tion kune! Certe ankaª vi pensas same, kiel mi...
Mi ne movißis, kvankam mi sentis, ke ankaª mi havas erektißon - ßi okazis ne la unuan fojon -, tamen mi opinias, ke efektive tiam evidentißis por mi la misteraj sekretoj de la provizora Ùanßißo de iu certa korpoparto.
Kio ßis nun estis fremda kaj nekomprenebla fenomeno por mi, tio subite klarißis antaª mi. Cetere mi ne estis malfrue maturißinta, la aferoj ßis nun spertitaj simple ne tuÙis min, mi havis nenion komunan al la Ùercoj de la knaboj, nek al la troa bruo, okazinta inter plenkreskaj viroj kaj virinoj. Ãio ¤i estis fremda, tute fremda por mi.
Kvankam supra¢e rigardinte, en tiu ¤i absurda sceno, okazinta en tiu kaÙejo, por mi nenio estis sur sia loko, tamen Mikolaj multe helpis min, fine ¤ion kompreni. Ãion, kion li intime dividis kun mi rilate la knabinojn, miaparte ßi koncernis lin. Mi vidis, ke atinginte la orgasmon, liaj okuloj fermißas, kaj ankaª mi fermis la miajn, por ke mi denove vidu antaª mi mian grandan, kuraßan, amatan, konfidon elradiantan, duonnudan fraton, Mikolaj-on, tiun belegan viron.
Fine ne mia malkuraßo malhelpis min en tio, ke mi rakontu al li, ke en miaj revoj rolas ne nudaj virinoj , sed li. Mi estis tiel fascinita pri la grandiozeco de la ekkonsciißo, ke mi simple ne volis malbonigi tiun senton per ridinda, balbutanta klarigado. Sed mi havis tian senliman fidon al li, ke mi tute ne supozis, ke inter miaj sentoj eble estas tiaj, kiujn li ne povus akcepti.
Malgraª tio, ke pasis la oka horo, nia patrino jam certe tre atendis nin, sidante sur pingloj, mia frato denove plenigis la glasojn.
- De nun vi estas viro! - diris Mikolaj. Tiam jam la efiko de la brando estis bone sentebla en lia parolo. La mondo turnißis ankaª ¤irkaª mi, tamen mi estis tute sobra.
- Jes, tre bone estis ¤i tie kun vi, Mikolaj! - mi balbutetis plie al mi mem, ol al li.
La hejmeniro okazis sen incidento. Ni vidis nian patrinon jam de malproksime, starantan antaª la domo, apud la fenestro, kiam ni turnißis ¤e la stratangulo. Sen unu rimarko Ùi kisis nin antaª la enlitißo, kiel ankaª alifoje:
- Ãu vi bone amuzißis?
Mi ankoraª longe kuÙis en la mallumo. Mi milde Ùvebis pro la nekutima alkohola¢o en mia korpo. Mi farißis viro - e§is en mia kapo. - Mi farißis viro.
Sed trankvilißinte, mi divenis, ke en mia kazo ßi ne estas tiel simpla. En tiu senco, kiel Mikolaj komprenis, mi ne farißis viro. Mi estis tia viro, kiu revas pri knaboj kaj viroj. Kaj mi estis klarvida e¤ pri tio, kiel opiniis miaj konatoj pri ßi. Mi ektremetis.
La rekono maltrankviligis, sed samtempe ßojigis min: fine mi certe sciis, kio agas en mi. Esence ßi estis trankviliga sento. Oni diru kion ajn, kion ili volas...
En la sekvaj semajnoj kaj monatoj, kiel ajn mi Ùatintus, mi ne sukcesis trovi novan laboron. Kvankam sinjorino Licht ne faris novajn paÙojn por tuj maldungi min, tamen nia kontakto ne estis jam la antaªa. £i kondutis korekte, sed Ùi restis okulfrape sindetena.
La someron de 1941 tute aliaj aferoj okupis nin ¤iujn. Komence de junio la militaj manovroj de Wehrmacht subite intensißis sur la tereno de Pollando. Oficiale oni anoncis ßin kiel militan ekzercon, sed rilate la direkton de la manovroj oni vere ne povis konkludi unusence. Tamen kiu iradis kun malfermitaj okuloj, tiu sciis, ke la germanoj denove komandis gravajn diviziojn en nian landon.
Ãu eble jam okazas sukcesaj partizanribeloj sur aliaj terenoj? Mikolaj silentis, kaj mi kredis tion, ke li scias nenion precizan, kvankam mi ne sukcesis liberißi de tiu certa konjekto, ke li havas kontakton kun la partizanoj.
Poste ßi komencißis de unu tago al la alia: la soldatoj de la germana armeo marÙis, veturis aª ¤evalrajdis al oriento sur ¤iuj ¤efvojoj de la lando. Tio signifis nenion alian, ol militon kontraª Sovetunio.
De tiam oni plenumis la leßojn laªlitere, rilate la polojn. Okaze de la plej malgrava suspekto, kiu ajn facile povis esti enkarcerigita. Tri junulojn, kiuj - laª la verdikto - estis partizanoj, oni pendumis sur la placo antaª la urbodomo, por fortimigi la loßantaron. La du germanaj soldatoj tiutempe surprizis nin, dum ni banißis en Vistulo.
Kiam sufero kaj timo estis ¤irkaª mi ¤iutagaj, tiu somero signifis al mi serion da favora, bonÙanca hazardo, kiam mi ekkonis la plej grandan feli¤on, kiun mi ricevis de la vivo. Tiam mi ankoraª ne povis aserti tion kun tiom da certeco.
Ïi komencißis tiel, ke iun matenon, kiel alifoje, dum mia varportanta rondiro mi preterbiciklis la imponan domon de la urba teatro. Mia rigardo hazarde falis sur la afiÙon, algluitan al la muro de la konstrua¢o. Sed mi haltis ne pro la jam anticipe elmetitaj bildoj pri la nova teatra sezono, sed pro tute sensignifa surskribo, estanta dekstre ¤e la ¤efenirejo, kiun mi apenaª povis literumi: °ORISTOJ SERÃATAJ!
Mi tuj returnißis per mia biciklo kaj bremsis antaª la afiÙo. Vere, ankaª poloj povas anoncißi. Kompreneble oni proponas nur kromlaboron, kompletigante ßin per porokaza statistado. Ãu eble en tiuj tempoj realißos mia malnova revo, ke mi kantu?
Tiun tagmezon mi ne vizitis hejmen, sed mi rekte ekiris al la teatro de Torun. Tuta amaso da junuloj kaj junulinoj aperis pro la anonco, kaj mia entuziasmo rapide komencis malpliißi. Kiel mi povos superi tiel grandan konkurencon? Ilia plimulto estis malpli junaj ol mi, kaj verÙajne ili havis multe pli belan vo¤on. Krome mi kantis nur en la §oro de la elementa lernejo, ¤e sinjoro Scibarski. Tamen mi decidis tiel, ke mi provos ßin. Mi skribis mian nomon al la fino de la longa listo.
Baldaª blankhara viro aperis en la aªlo. Li petis ¤iun pacience atendi ankoraª iom da tempo:
- Gesinjoroj! Post nelonge ni dividos vin al malpli grandaj grupoj, por ke vi havu okazon prezenti vian talenton...
- Kiom da personoj vi dungos? - interrompis lin mezaßa virino, dekorita per oraj ¤enoj, kiu tiris post sin malkuraßan junulinon, supozeble sian filinon.
- Sinjorina moÙto, - turnißis la dika viro iom incitita al la malpacienca patrino - en tiu ¤i domo gravas nur la kvalito, ne la kvanto!
Kompatinda knabino, ßi trafulmis mian kapon, Ùi jam nun povas esti certa pri la rifuzo.
Sekve de tio la priaªskultado okazis vere rapide. Ãar mi skribis sur la demandoliston, ke mi havas simplan tenoran vo¤on, oni sendis min en la societo de ses sam-vo¤anoj en iun malgrandan ¤ambron de la unua etaßo. Tie akceptis nin amikema viro, kun refalditaj manikoj, kiu sen tio, ke li estus dirinta sian nomon, prezentis sin kiel kunlaboranto de la teatro. Li havis apenaª pli ol tridek jarojn, kaj Ùajnis tiel, ke li estas la §orestro. Unu post la alia li komencis inviti la atendantojn en la ¤ambron. Mi estis la unua en la vico:
- Kie vi kantis pli frue? - li demandis tuj.
- Hejme! - mi konfesis sincere la veron, sed en la sekva momento mi timißis, ¤ar mia respondo eble Ùajnis impertinenta, e¤ insolenta en tiu situacio.
Sed li akceptis tion sen ekvibro de siaj palpebroj, poste li respondis kun amikema rideto.
- Ankaª mi!
Li petis min prezenti germanan kanton en la donita tono. Ãar mi sciis plej bone la kanton, ekzercitan ¤e Scibarski, havanta la titolon: Am Brunnen vor dem Tore, krome mi konis ties ¤iujn strofojn, ne estis malfacile decidi, kiun mi elektu. Kontraste al la prem-atmosfera priakcepta ekzameno de la gimnazio, nun en la ¤eesto de tiu amikema ßentilulo mi ne sentis e¤ la plej malgrandan ßenatecon, mi libere povis prezenti mian plej bonan formon al li.
- Ïi estis bela! - li diris serioze, kiam mi finis tion. - Vere bela! Vi havas tian vo¤on, ke vi nepre devus komenci ion per ßi. Ãu eble vi scias, ke en la germana teatro ni rajtas dungi polojn nur kiel kromlaborantojn, sed se vi povas agordi vian ceteran laboron kun la ¤itiea, mi volonte dungos vin.
Mi nur nun rimarkis, ke li vi-diris dum la tuta priaªskultado, kion efektive ne ¤iu germano faris. Mi ßoje dankis lin.
- Atendu, estas ankoraª io grava! - li postkriis min, kiam mi jam staris ¤e la pordo. - La provoj komencißas ¤iutage je la dua posttagmeze, la diman¤o estas libera. La teatraj prezentadoj daªras de la oka ßis la dekunua vespere. Ïi signifas tion, ke vi, kiel polo, devas plenigi formularon pri nokta pas-permesilo en la administrejo, kiam vi ricevos la kontrakton. Mi petas vin ne forgesi tion, en via propra intereso.
Mi estis preskaª ekster mi pro la ßojo, mi kuregis tra la urbo, ßis nia loßejo. Nun mi atentis nek pri la germanaj soldatoj, nek pri la militveturiloj, kaj mi vidis nek la malsatajn polajn infanojn, nek la patrinojn kun timzorgo en la okuloj.
Subite mi denove trovis bela tiun ¤i malnovan, polan urbon Torun, kiun la germanoj nomis tiam Thor. Belaj estis en ßi la got-stilaj pereßejoj, la kasteloj kaj ankaª la monumento de la fama astronomo Kopernikus, staranta sur la iama vendoplaco, ili estis tiel belaj, kaj mi sentis nenion el la elloßigo de nia familio.
Kiam mi fine alvenis hejmen malfruißinta, la nova¢o impresis mian patrinon ne tiel forte, kiel min.
- Sed filo mia, vi ja havas bonan laboron ¤e gesinjoroj Licht! Kiam vi volas dormi? Vi devas ellitißi je la kvara horo aªrore, kaj vi enlitißos ¤irkaª noktomeze. Ne, bone pripensu tion denove, kun klara kapo!
- Sed atentu min, panjo! - mi provis argumenti. Mi estas tiel feli¤a, ke mi ricevis tiun eblecon, ke mi denove povos lerni kantadon. Ïi certe donos forton al mi. Krome mi jam estas pli ol dekses jara!
£i maltrankvile esplorrigardis min, sed poste Ùi milde ekridetis kaj diris kun Ùajna rezigno:
- Kiel ja mi povus reteni vin, filo mia!
Dum kelkaj tagoj mi ne menciis mian novan laborejon en la bakejo. Sed post la dua semajno, pasigita en la §oro, kelkfoje ekregis min tia el¤erpißo, ke mi pensis, la korbo tuj elglitos el miaj manoj, aª mi falos en profundan dormon dum biciklado. Kompreneble tiu okulfrapa Ùanßo ne evitis la atenton de la bakisto. Ãar mi laboris e¤ nun konfidinde kaj precize, li demandis nenion.
Ãiuvespere mi jam tre atendis esti en la teatro. Tute alia mondo malfermißis antaª mi, la unuan fojon en mia vivo!
Precipe la membroj de la ensemblo, kolektißintaj ¤i tie, estis tiuj, kiuj ravis min. La vivteno de ilia plimulto estis tute nekutima, ekstravaganca, rilate la tiamajn karakterizajn kondutformojn, kelkiuj havis strangajn kontaktojn, aliaj fanfaronadis pri sia paseo, abunde spicita per multaj aventuroj.
En la teatro funkciis ankaª balet-ensemblo, kies provojn mi volonte vizitis. Dume nekontesteble evidentißis por mi, ke la vido de la korpo de viroj kaj junuloj estas tio, kio vere plerzurigas min.
Mi debutis en la opereto de Johan Strauss, kiu havis la titolon Cigan-barono. Ni devis nomumi la junan Barinkay-on la barono de la bando en la §oro de la maljuna ciganino Czipa. Mi admiris senlime la junan aktoron, ludantan la rolon de Aleksandro Barinkay. La juna tenoro ne estis pli ol dudek kvar jara.
Ãiudiman¤e, en miaj liberaj horoj mi rakontis al mia patrino kaj Mikolaj miajn teatrajn traviva¢ojn. Mia panjo volonte aªskultis la historiojn, sed post nelonge mi devis rimarki, ke Mikolaj malpli povas ßoji kun mi. Ãu eble li farißis ¢aluza, ¤ar mi lastatempe apenaª havis tempon por li?
Foje li kolere atakis min, kiam mi rakontis la detalojn de la opereto Cigan-barono al mia patrino.
- Ãu vi scias, kion faras efektive la nazioj en Germanio kaj sur ¤iuj okupitaj terenoj al tiuj tiel nomataj ravaj ciganoj? Kolektinte ilin, oni draste draÙas la virojn, poste sendas ilin en puntendarojn, kaj la virinoj estas disigitaj de siaj infanoj. Estus pli bone vekißi el tiu fabelmondo, fra¤jo!
Tute fortimigis tiu impeto kiel li ripro¤e atakis min, sed mi ne lasis nigrigi tion, kio fine beligis miajn ¤iutagojn:
- Ãu vi pensas, ke ¤iu estas idito en la teatro? Jes, ili klare vidas, ke ne tio estas la vero. Sed ni almenaª provas kaÙe ßojigi la vivon de la homoj, e¤ beligi la mondon.
Sed miaj argumentoj ne trankviligis Mikolaj-on, sed videble li farißis ¤iam pli kolera:
- Nur simpla polvoÙutado estas tio, kion vi faras. Efektive por kies plezurigo vi ludas? Ãu por tiu de la germanoj, kiuj cetere havas ¤ion? Vi, la tri polaj statistoj povas resti tie nur ßis revenos la gloraj germanaj viroj de sur la batalkampoj!
Ie interne mi sentis, ke li pravas, ¤ar Germanio venkinte kaj sklaviginte ¤iujn “orientajn naciojn”, finißos la roladebleco de la poloj sur la scenejoj. Ãu mi ne spertis, ke la aktoroj en la teatro estas simpatiaj, kaj homoj, kiuj kunsentas kun ni? Ãu eble ili akceptus tiuspecan Ùanßißon sen kritiko?
Nu, mi klopodis komprenigi tion al Mikolaj, ke bona ekzemplo estas nia §orestro, sinjoro Werner, kiu dungis min, kaj de tiam li fervore helpas mian kantistan karieron, ne domaßinte la penon:
- Ãu vi pensas, ke li farus ¤ion ¤i, se li kredus tiun idiota¢on pri la arjanismo kaj rasismo? En la teatro tre multaj homoj pensas same, kiel li!
Mikolaj rigardis malesperißinte al mi. En la lastaj du jaroj li devis toleri tro multe da humiligo, kaj nek nia patro revenis. Subite mi ekkonsciißis, ke Mikolaj longe luktas kontraª amara sento. Nun la unuan fojon ekregis nin tiu fremdißo, endanßerigita nian malnovan, senzogan kontakton. Subite mi direktis la demandon al li:
- Mikolaj, ¤u vi opinias min perfidulo?
Senvorte ni fiksrigardis unu al la alia dum longa tempo, fine Mikolaj deturnis sin. Rezigna mangesto akompanis lian retirißon:
- Sciu, vi ne devus fidi tiom viajn novajn, teatrajn amikojn, ilia plimulto ja estas bugruloj!
Ïi plene trafis min. Mi devis deturni mian vizaßon por ke li ne vidu, kiom profunde vundis min la malestimo, sonanta el lia vo¤o. Kompreneble mi renkontis tiun vorton ne la unuan fojon, sed aªdinte ßin el la buÙo de mia frato, tre dolore efikis min.
Depost la vespero de mia naskißtago mi nove-denove volis paroli kun li. Li estintus la unua, al kiu mi povintus konfesi mian seks-altirißon al la viroj. Sed simple ne donißis konvena momento.
Nun subite mi sentis min elrevißinta, mia amata frato forlasis min. Antaª kelkaj minutoj mi ne estus kredinta, ke ßi povas okazi. Ãu ankaª li kredas tiujn multe da idiota¢oj, ke ¤iu samseksemulo estas rekonebla je la unua rigardo, kiel la dupoj, ornamvestitaj per virinaj kostumoj, aª tiuj afektemaj imituloj.
Mikolaj jam longe eliris el la ¤ambro, kiam mi ankoraª staris tie narkotita. Jen okazis la unua bre¤o sur nia ßis nuna, senzorga kontakto. Nun jam mi ne estis tiom certa, ke mi devas rakonti al li kion ajn pri mi. Mi akceptis tute natura, ke ni komencas malproksimißi unu de la alia. Mi konkludis en mia vivo la unuan fojon, kio ajn okazu, sen lia helpo mi mem devas prosperi.
Sed ni ankoraª ne statis tiel. Unue okazis alia Ùanßißo. Iun tagon rondiris la famo en la urbo, ke la germana petrol-grandkomercista firmao Kriger kaj Liaj filoj dungos tiel nomatajn help-metifaklaborist-lernantojn, de la aßo dekkvar jaroj por anstataªigi la laborforton, senditan en Germanion.
Dum kelkaj tagoj mi hezitadis, mi ne povis decidi, kion fari? De monatoj ßi estis la unua kazo, ke germana firmao proponas laboron - almenaª pri kiu mi sciis -, krome mi povintus lerni tie ankaª metion. Sed la fak-instruado signifis tiun danßeron, ke fininte ßin, oni forkomandos min ien.
Tamen mi decidis dungißi tie pro tute alia, privata kaªzo: la laboro komencißis en la uzino je la sesa kaj duono matene, kaj daªris ßis la kvara horo posttagmeze por la metilernantoj. Krome ßi estis ne malproksime de ni, kio signifis tion, ke mi povis resti en la lito ßis la sepa horo matene. La teatraj §or-provoj cetere komencißis je la kvina posttagmeze, tiel mi povis fari ambaª laborojn sen tio, ke mi estus konstante finlacißinta.
La ßenerala manko de la laborforto fine de la dua militjaro efektive estis favora por mi, kvankam mi revis ne pri tiu laboro. Mi vidis, ke la laboristoj farißis tute malpuraj kaj oleumitaj ßis la matena paªzo. Sed tiu firmao almenaª havis kolektivan duÙejon, kiun ankaª la lernantoj povis uzi fininte la laboron.
Subskribinte la kontrakton, mi diris al la bakisto Licht kaj al lia edzino, ke de la sekva monato mi ne laboros ¤e ili.
- Nu, murmuretis la panisto serioze, sed tute ne malafable. - Ãu vi bone pripensis tion? Ïis nun vi estis protektata ¤e ni de la laborservo. Kaj ßi povus esti tiel ankaª poste, ¤u ne?
Li direktis la demandon precipe al sia edzino, ne al mi. Sinjorino Licht silentis. Sed la bakisto ne interrompis sian direndon:
- Jes vere - ßi estu tiel! Mi scias, ke intertempe vi farißis junhomo. Vi devas scii, kion vi volas! Nu?
Mi ne Ùanßis mian decidon, kvankam nek mi estis tute konvinkita, ke ßi estas bona. Mi sciis, ke mi tre multe povas danki al ili. Mi menciis tion adiaªonte ilin. Sed mi havis animripro¤on precipe pro mia patrino, kiam mi divenis, ke mia maldungißo senigos Ùin de la plus panporcioj, donitaj al nia familio.
Kvazaª la bakisto Licht estus leginta en miaj pensoj, li momenton plilongigis la adiaªan manpremon kaj flustre alklinißis min:
- Estas nenia problemo, Stefan, ankaª ni havas multe danki vin. Vi estis nia plej fidinda varportanta knabo. Diru al via patrino, kiam Ùi ne havos sufi¤e da nutra¢o hejme, sendu vian fratineton al ni. Eblas, ke ßuste tiam ni ne havos panon, sed ni ¤iam povas doni bulkojn...
Ankaª sinjorino Licht etendis sian manon, kaj malgraª la sindetena konduto rilete min dum la lastaj monatoj, adiaªante Ùi sincere alridetis min.
- Kaj gardu vin, beleta knabo! - Ùi postkriis min, kiam mi jam staris ¤e la sojlo.
Ankaª mi eksplodis per rido:
- Ho, kial mi devus gardi min?
- Ekzemple pro la virinoj! - Ùi mokser¤is tute liberißinta. - Kredu min, mi scias pri kio mi parolas.
Tio estis nekontestebla. Estis agrable, ke almenaª dum la adiaªo, lastfoje ni povis senßene ridi. Certe peza Ùtono falis de sur Ùia koro, kiam mi foriris, sed Ùajnis, ke efektive Ùi Ùatis min. Almenaª nun mi klare sentis tion.
La laboro vere ne estis tre facila. Sed mi e¤ ne kalkulis pli bonan - krome mia vera laboro al kiu mi koncentris mian ¤iun atenton kaj forton estis tiuj kelkaj horoj, kiujn mi pasigis en la teatro. La provoj kun sinjoro Werner, la ekzercoj kun la aliaj §oranoj, la Ùminkado, sin vestado, kaj tiuj momentoj, kiujn mi povis pasigi sur la scenejo en la senpera proksimo de famaj aktoroj. Ãiuvespere mi promenis hejmen senzorga kaj feli¤a, kantetanta aª fajfanta melodiojn sur la stratoj.
Kiam de tago al tago mi staradis en la muntohalo, en mia nazo kun la peza ole-odoro kaj ßiskubute Ùmir-malpurigita, ¤iam pli ofte mi sukcesis direkti mian atenton de la laborbenko al la teatra scenejo. Mi preskaª mekanike, sed precize faris mian laboron, konfidante min al miaj manoj, mi revadis kun malfermitaj okuloj: mia animo vagadis en la imperiestra kortego de Vieno, aª ¤e la pordego de iu itala kastelo.
Kvankam mi devas mencii, se diri la veron, ke iu-rilate mi tamen dedi¤is grandan atenton ankaª al tiu ¤i muntohalo en Torun. Nome, post la labortempo, kiam la junuloj, apartenantaj al la elektro¤aro-sekcio duÙis, mi akiris tute novajn informojn fare de kelkaj samaßuloj pri la diversaj teknikoj de korpaj delicoj, kaªzitaj al ni mem.
Kompreneble sub la duÙo neniam okazis io, kaj la paroladoj - se tiuj tamen estis - temis nur pri junulinoj. Sed post la duÙado du-tri knaboj devis dividi inter si malgrandajn vestobudojn por viÙi kaj vesti sin. Tiam ni nove-denove komparis la grandecon de nia bugradilo. Kelkaj spertuloj jam parkere sciis la mezuron de la duono de la metilernantoj de la elektro¤ar-sekcio, laª centimetra precizeco.
Ofte ankaª mi partoprenis iliajn petolajn ludojn, kaj mi trovis ßin tute amuza. Tamen mi sopiris ne tion envere.
Kiam aliuloj ¤iuvespere ekiris viziti partion de kartludado aª similan societan kunvenon, mi kuregis hejmen por alivesti min, poste mi rapidis en la teatron. Tie mi fine povis denove mergi en alian, nekredeblan, sed por mi tamen unusolan, realan mondon.
Post kelkaj semajnoj mi trovis la plej oportunan ritmon de la tagordo, ¤esis la konstanta danßero de la finlacißo. Kaj denove alvenis la vintro, sed la malvarmo nun ne turmentis min tiel, kiel la antaªan jaron. En tiu teatra sezono oni prezentis la teatra¢on kun la titolo Birdokomencisto, kie mi havis malgranda, tamen tre belan rolon en la unua akto. Tiel mi ofte povis resti malantaª la kulisoj por helpi. La teatro farißis mia dua hejmo.
Kiam mi alvenis hejmen pli frue, mi ne sentis senßenan trankvilon, ¤ar mia frato konstante esprimis tion, ke liaopinie mi havas tro multan komunan al la germanoj. Precipe de tiam, kiam lia iu amiko direktis la demandon al li, ¤u mi estas ilia kunlaboranto, ¤ar mi ¤iam iras hejmen nokte? Mia patrino rakontis, ke Ùi defendis min en la diskuto, sed verÙajne nek Ùi estis tro feli¤a pro la afero.
De kiam mi lernis metion en la uzino, mi ne povis helpi mian patrinon per plus panporcioj, kiel antaªe, sed en la urbo estis multaj vendejoj, kie oni povis a¤eti varojn sen bileto, kompreneble unuavice por la germanoj. Kelkaj butikoj estis malfermitaj ßis malfrua nokto.
Fine iun fojon mi faris provon - ¤io iris glate. De tiam mi regule vizitis tiujn vendejojn, kie mi povis a¤eti tiujn varojn por miaj patrino kaj fatinetoj, kiujn poloj jam delonge ne povis ricevi. La proprietuloj verÙajne opiniis memkomprenebla, ke mi certe estas germano, ¤ar poloj tiel malfrue jam ne rajtas restadi sur la stratoj. Tiutempe ankaª mia prononco estis sufi¤e bona, la pola akcento ne estis sentebla. Kaj mia patrino ßojis pri ¤io, kion mi kunportis hejmen. £i ofte atentigis min, ke mi pensu ankaª pri mi mem, ne elspezinte ¤ion por miaj fratinetoj. Mikolaj diris nenion.
Min kontentigis la nura fakto de la a¤etado. Kelkfoje okazis, ke mi longe staradis antaª la lumigitaj montrofenestroj e¤ tiam, kiam mi jam ne havis e¤ unu groÙon, nur ßui la vida¢on de la objektoj, konturißantaj en la duonlumo. Precize la kvaran de novembro de 1941, ¤irkaª je la deka horo, mi same pasigis la vesperon, kiam okazis tiu afero.
Mi staradis antaª la montrofenestro de la vendejo de elektraj varoj, poste mi volis trairi la placon antaª la stacidomo, kiam mi subite sentis, kvazaª iu kaÙrigardus min. Tiam oni ankoraª ne efektivigis la ordonon, datitan en 1940, mallumigi la fenestrojn ¤ie en la urbo. Sed vane mi ¤irkaªrigardis, mi vidis neniun. Antaª la enirejo de la stacidomo mi malrapidigis miajn paÙojn, fine mi haltis en la lumradio de gaslanterno, kvazaª mi devintus ser¤i ion en mia a¤eta¢saketo.
Post momento, ne pli ol du metrojn de mi, preteriris li, dume li turnis sin al mi kaj ridardis rekte en miajn okulojn senßene.
Unue mi vidis nur lian vizaßon - liajn grandajn, brunajn okulojn, delikate gravuritan nazon kaj belformajn lipojn.
Poste li turnis sin la duan fojon al mi kaj kuraßige alridetis min. Mi gapokule postrigardis lin, kvazaª miaj piedoj estus radikißintaj en la teron. Nur nun, post la dua ekrigardo mi povis okulmezuri lian tutan staturon.
Mi forte timißis, kiam mi konsciißis, ke tiu admirinda junulo, kiu apenaª estis pli aßa ol mi, portas uniformon kaj vizier¤apon surkape - li estis germana soldato!
Sed estis sendube, ke li elektis min pro io. Li sekvis min jam de iom da tempo. Ïis nun ankoraª neniu rigardis min tiel. Kaj mi ankoraª neniam estis tiel ravita. En tiu momento Ùajnis, ke la sola ebla daªrigo povas esti nur tio, ke ni restos tie, vidalvide starantaj por ¤iam. Fino. La lampoj estingißas. La kurteno mallevißas. Kio ja ankoraª povus okazi?
Mia koro freneze komencis batadi. Mi premadis malnovan, foruzitan a¤eta¢saketon per miaj manoj, kiam la malforta, disfibrißinta materialo subita Ùirißis ¤e iu angulo, kaj marmelad-bokalo falis el ßi sur la molan neßon. Pro tio iom solvißis mia stuporo, tamen e¤ nun mi klinißis kiel roboto por preni ßin sen tio, ke mi deprenintus mian rigardon de sur la juna germano.
Li senßene rigardis, kiel mi aga¤as pri la bokalo, staranta proksimume dudek metrojn de mi. Li denove alridetis min, sed nun li Ùajnis pli kunsentema, poste mangeste demandis, ¤u mi bezonas helpon? Mi tuj nee skuis mian kapon. Mi estis certa, ke li pensis min germana knabo, kaj li tuj arestus min, diveninte sian eraron.
Fine mi sukcesis denove rekuraßißi. Mi premadis la marmelad-bokon en la poÙon de mia jako kun troa aplombo, kaj zorgeme mi Ùovis la Ùirißintan saketon sub mian akselon. Ankoraªfoje mi ¢etis rigardon al li sen tio, ke mi plej milde reciprokus lian rideton, direktitan al mi. Subite mi turnißis kaj ekiris al la kontraªa direkto.
Mi decidpaÙe iris ßis la rando de la urbocentro. Tie kelkaj gaslanternoj jam tre malforte flagretis. Sed la stranga tremado de miaj manoj e¤ nun ne volis ¤esi.
Evidentißis, ke mi iras en tute malbonan direkton. Se mi ankoraª ¤i-nokte volas hejmeniri, tiam mi devas urße returnißi.
Singarde ¤irkaªrigardinte, mi malrapide ekiris reen en la malgaranda strato. Sed sur la transa flanko el la ombro de elirejo de pordego elpaÙis figuro. Mi tuj sciis, ke li estas tiu. Efektive dum la tuta evitvojo mi sentis, ke li restis en mia proksimo. Eble mi volis, ke ßi okazu tiel.
Promeninte tra la strato li venis rekte al mi. Haltinte tute proksime de mi, li etendis sian manon kaj ßentile diris: “Bonan vesperon!” Mi opiniis bona antaªsigno, ke li salutis min ne per “Heil, Hitler!”
Ankaª mi etendis salute mian manon. Dume mi sentis, ke li tenis mian manon unu momenton pli longe ol kutime. Lia mano estis pli granda kaj forta ol la mia, tamen lia manpremo estis tre milda, preskaª tenera, ¤iuokaze ßi ne memorigis min pri la ostorompaj manpremoj, kutimaj inter la junuloj.
Mi respondis per timema saluto: “Alo!” Mi simple ne kuraßis diri pli multe, ¤ar mi timis, ke la plej malgranda eraro de mia akcento povas perfidi mian polan devenon.
- Mi invitas vin trinki kafon, antaª ol ¤iu kafejo estos fermita - li proponis. Mi ßoje konstatis, ke ankaª en lia prononco estas sentebla iom da fremda akcento aª dialekto, kion mi ankoraª ne povis tutcerte difini. Laª lia aspekto mi opiniis, ke li verÙajne venis ne el Nord-Germanio, ¤ar malgraª la vintro li havis malhelbrunan haªton kaj preskaª nigrajn harojn.
Nun jam mi senhezite akceptis lian inviton. Reirinte al la stacidomo, ni trovis malfermitan lokalon. Dum li mendis, mi havis okazon iom pli ekzakte rigardi lin en la lumo.
Mi pensis, ke li estas komence aª meze de siaj dudekaj jaroj, sed kiam li ridetis, li aspektis kiel deksep jarulo. Li estis samstatura kiel mi, sed multe pli forta. Mi opiniis, ke li portas la uniformon de la aerarmeo, ¤ar tiam mi ankoraª ne konis bone la insignojn de la armeo. Sed estis evidente, ke li estas la soldato de la germana Wehrmacht.
Post la mallonga saluto ni apenaª Ùanßis kelkajn vortojn. Fine oni kredencis la kafon.
- Ïi estas sufi¤e varmega, ¤u ne?
Miaparte la tutan vesperon mi povintus silente sidi apud li. Por mi sufi¤is nur simple rigardi lin. Sed li ne rezignis paroladi:
- Kiel vi nomißas?
- Stefan - mi respondis honeste, ßi ja estas vere ¤iutaga nomo.
- Ah, ßuste tiel, kiel mia onklo en Vieno. - li kapbalancis kompreneme.
- Ãu en Vieno? - mi demandis senintence.
- Jes, mi estas aªstriano. Sed nun, kompreneble ni ¤iuj apartenas al la Granda Germana Imperio. Kie vi naskißis?
Mi denove estis en embaraso, jam la duan fojon ¤i-vespere, kaj denove mi devis meti ¤ion sur unu karton.
- Mi naskißis ¤i tie en Torun, kaj mi estas polo... e¤ mi mem surprizißis, kiel klare kaj kuraße eldiris tiun frazon.
La juna soldato dum kelkaj momentoj time ¤irkaªrigardis, ¤u iu aªdis miajn vortojn en la lokalo, ¤ar nur la mencio de la nomo de la pola urbo povintus kaªzi malagrabla¢on por ni. Sed en tiu horo jam malmultaj homoj restadis ¤i tie, kaj ili plie estis okupitaj pri si mem. Tamen li daªrigis per retenita vo¤o:
- Ãu vi havas noktan pas-permesilon? Mi demandas ßin nur tial, ¤ar cetere oni facile enkarcerigos vin, mi esperas, ke vi scias tion, ¤u ne?
Mi provis diveni lian intencon rilate min. Sed lia vo¤o sonis sincere, kaj mi elaªdis nenian subtonon aª sindetenan rifuzon el ßi.
Tamen subite evidentißis por mi, malgraª tio, ke mi havas noktan pas-permesilon, ni elmetas nin al granda risko, se ni trankvile daªrigos plu nian kafumadon ¤i tie. Nek li eskapus sendifekte razion, sidante kun mi ¤e la sama tablo. Sendube similaj malagrablaj pensoj vagis ankaª en lia kapo. Ni spasme firmtenis la tasojn, tiel varmigante niajn manonj, kaj dum kelkaj sekundoj ni silente fiksrigardis la mallumon.
Sed subite li denove turnis sin al mi kun decidißinta vizaßo kaj diris nur tion mallonge:
- Nu, do prosit, Stefan!
Mia estis la vico paroli, tiel mi provis respondi firmavo¤e:
- Nu, do je via sano - kaj vi kiel nomißas?
- Willi - ßi estas ne tro originala nomo. Ankaª miaj patro kaj avo nomißis tiel. £ajnas, ke nia familio ne havas sufi¤e da fantazio tiurilate.
Antaª miaj okuloj aperis la galerio de la respektindaj aªstraj parencoj laª ascenda bran¤o, ¤iu kun imperiestra barbo kaj pelerino. Mi devis ridi pri tio. La plej juna Willi estis bona kontrasto de tiu bildo kun sia petolema rikano.
Mia rido eble ne estis deca en la nokta atmosfero de la lokalo, ¤ar nun ni altiris la unuan fojon alies atenton. La lokalestro indiferente kaj obstine ¢etis sian rigardon al ni. VerÙajne li pensis, ke ni estas du malfruaj amuzißantoj, kiuj ßuste nun provas resobrißi per kafotrinkado. Post nelonge li fingre montris sur sian brakhorloßon - ¤ar pasis noktomezo. Tiam ni jam estis la lastaj gastoj.
- Homo, nun mi alvenos malfruißinte al la kazerno! - diris subite Willi, sed kiam li denove rigardis sur min, lia vizaßo mildißis. - Ãio ¤i estas pro vi!
- Mi dankas la kafon - mi diris malgaje. Mia ßojo malaperis dum momento, ¤ar konsiderinte la cirkonstancojn, mi opiniis tute ne imagebla denove renkonti lin.
Por mi estis egale, kiam alveni hejmen. Mia patrino kaj Mikolaj jam certe longe dormas, kaj ankaª miaj fratinetoj. Mi do decidis akompani lin ßis la stacidomo, kie li povas preni taksion por atingi sian formacion, kantonmentitan ekster la du urbaj kazernoj. Ni silente trairis la placon antaª la stacidomo. Entaksiißonte li etendis sian manon:
- Diru Stefan, kiam ni povus denove renkontißi?
Unue mi ne kredis al miaj oreloj:
- Kion vi diris?
- Mi Ùatus denove renkontißi kun vi. Ãu vi havas tempon morgaª vespere?
- Jes! - mi diris, kaj refoje: - Jes! - Mia koro komencis bati tiel forte, ke mi kaptadis aeron. - Mi estos libera post la deka horo vespere, elveninte el la teatro, mi atendos vin ¤i tie, ¤e la taksioj.
- Ankaª mi atendos vin! - li kriis tra la malsuprenigita fenestro, kiam la taksio jam malproksimißis. Mi mansvingis saltetante en la neßo, kiel klaªno. E¤ tiam mi mansvingis, kiam la veturilo jam turnißis ¤e la stratangulo kaj mi jam ni vidis lin. Kia vespero, kaj kia renkontißo?
Mi iris hejmen elektinte la plej longan vojon. Nun mi bezonis iom da tempo por trapensi denove la okazinta¢ojn.
Mi ¤iam ser¤is ßuste tian amikon, kiel li. Mi vidis antaª mi nur tiun teneran, belan viron - sen uniformo, sen milito, sen la tuta mondhistorio: nur lin!
Hejmenveninte mi senbrue malvestis min kaj kuÙißis sur la plankon apud Mikolaj. Denove ekregis min la gorßoprema, mizera realo. Kio okazos, se mia frato informißos pri Willi? Kio okazos, se iu el liaj kamardoj aª superuloj ekscios ion pri ni? Estas tute neeble renkontißi kun li en publikaj lokoj de vespero al vespero.
Tio estis la unua tasko, trovi kaÙejon. Kian ajn rendevuejon, kiu estos eskluzive por ni... A§, ni certe trovos ion. Nun, renkontinte unu la alian, la plej granda malfacila¢o solvißis. Fine ekzistas alia homo en la mondo, kiu sentas same, kiel mi. Mi ekdormis tiel feli¤e, kiel mi jam delonge ne povis...
Dum la sekvaj tagoj la vetero mildißis, la falinta neßo degelis. Aliparte la temperaturo e¤ nokte agrablis al niaj liberaeraj promenoj, sed la malpli viglatrafikaj, malproksimaj flankstratoj, kiujn ni kompreneble prefere vizitis, kie ni povis senßene paroladi, farißis veraj kotlagoj.
Ïi ne signifis problemon al Willi, dank’ al liaj militistaj botoj, sed miaj ununuraj duonÙuoj post la tria vespero farißis viktimo de la mar¤lagetoj. Ni piediris sur malnova strato en la orienta urboparto al la granda landvojo, kiu kondukas tra Lipno al Varsovio, kiam mia dekstra Ùuo subite mergißis senbrue en la profunda koto. Mi provis singarde eltiri ßin el la glueca maso, unue Ùirißis ties buko, fine e¤ la kalkanumo restis en la malhelbruna argilo. Fine mi ¢etis ankaª la Ùirißintan resta¢on al la tero pro mia kolero. Anime taªzita kaj senpova, krome staranta sur unu piedo, mi rigardis al Willi.
Sen unu vorto li simple kaptis kaj portis min plu en siaj brakoj. Tiel li iris kun mi tra la plej profundaj Ùlim-lagoj. Lastfoje mia patro portis min tiel, kiam mi havis kvar aª kvin jarojn. Ni ridis tiel laªte kaj liberißinte, kvazaª ni estus solaj en tiu ¤i mondo. Sed tiam la tuta mondo povintus konsisti el nura mar¤lago por ni...
Baldaª la vojo akre kurbißis, kaj ni subite ekvidis trogon en la mallumo antaª malnova garbejo, kiu Ùajnis sufi¤e kaduka. Oni jam de kelkaj jaroj ne uzis ßin.
Willi starigis min sur miajn piedojn senpere antaª la kaduka flankpordeto. La pordo malfermißis jam post la unua malforta puÙo, kaj ni tuj enpaÙis, instigitaj de scivolemo. Willi provis ekbruligi sian benzin-fajrilon, sed ßi ne funkciis. Sed bonÙance tiun nokton estis plenluno, kaj la pala lumo, filtrißinta tra la fendetoj de la tegmento sufi¤is al ni interne orientißi.
Ni traser¤is la tutan garbejon, Ïi sendube estis vere kaduka, tamen ni trovis fantaste bonan kaÙejon. La ejo mem ne estis tro granda, supozeble ßi iam servis por deponi furaßon. Mane ni purigis parton de iu angulo, poste ni metis kelkajn lignotabulojn sur la plankon, kiujn ni trovis dise en la garbejo.
Willi demetis sian pezan, militistan mantelon kaj sternis ßin sur la puran lokon.
- Nu, kiel pla¤as al vi nia malgranda “chambre sépareé”?
- Ïi estas minimume “first class”! - mi respondis ridante, kaj mi kuÙißis sur la lito stel-plafona. Willi petoleme ¢etis sin sur min, poste ni rulißadis implikißintaj tien-reen, liberißintaj, kvazaª ne estus milito kaj okupacio - kvazaª ni estus vekißintaj en la dormo¤ambro de Willi, en la vilao de lia familio, kaj baldaª ni partoprenus la matenmanßon en la societo de liaj patro kaj avo, krome, se la vetero permesos, ni povus ¤evalrajdi iom, eble ßis Danubo.
- Ãu vi havas konjekton, kiom enuaj estas la diman¤aj matenmanßoj en la rondo de mia altestimata familio? Kolektißas la tuta panoptiko - el tiu etoso sufi¤as por la ceteraj tagoj de la semajno.
Mi miris, ke li parolas tiel malafable pri sia familio. Ïis nun mi buÙmalferme aªskultis liajn historiojn, kiam li rakontis pri la familiaj bienoj. Ties ekziston li certe opiniis tute natura afero jam ekde sia frua infanaßo.
Sed por momento li farißis serioza, rememorinte pri sia hejmo. Tenere li glitigis sian manon sur mian bruston kaj rigardis min per siaj malhelbrunaj okuloj el senpera proksimo:
- Nun ni lasu Vienon. Mi estas multe pli feli¤a kun vi, ¤i tie.
Nekredeble subtile - kion pli frue mi absolute ne povis imagi inter viroj - li kisis min. Malbutonuminte kelkaj butonojn sur mia ¤emizo, li tenere glitigis siajn fingrojn sur mia haªto. Mi ektremetis. Tio multe diferncis la komunajn guojn, faritajn kun la knaboj en la uzino, kaj ßi similis nek al la impresoj, travivitaj dum mia naskißtago, pasigita kun Mikolaj.
Poste ni ankoraª tre longe restis tie, strikte interbrakumißintaj. Nia nuda korpo ardis tiel, ke ni absolute ne sentis la eksteran malvarmon. Mi sentis, ke niaj reciprokaj ektuÙoj same feli¤igas lin, kiel min, kaj ni ankoraª povas doni tiom da ßojo unu al la alia, kiom povas doni nur tiuj homoj, kiuj amas unu la alian.
Mi opinias, ke ßi nun aªdißas tro romantika, tamen mi povas aserti tutcerte, ke tiu juna viro en la uniformo de la germana armeo, tiu tenera knabo inter miaj brakoj, tiu homo estis mia unua granda amo.
Li longe kaj penetre rigardis al mi, poste li flustris en mian orelon:
- Vi ravis min, Stafan! Mi volas vivi kun vi!
Baldaª li ankoraª aldonis:
- Bela idiota¢eto ßi estas, ¤u ne?
- Ne, mi kontraªdiris gaje. - Ïi estas malbenite bona... malbenite forta!
Imitante mian polan akcenton li respondis:
- Mi tute samopinias kun vi, Stefan! Tiu afero estas vere tre forta inter ni. Kaj vere malbenita.
- Sed kiu povus konjekti ion? - mi respondis al li kun blinda konfido. - Almenaª ni jam trovis lokon, kie ni povas rendevui kiam ajn. Imagu, ke ekde nun ni renkontißos ¤i tie je la 22-a horo ¤iuvespere. Krome ne okazas prezentadoj lunde en la teatro. Fininte mian laboron, mi tuj povas promeni ¤i tien el la uzino...
Miaparte de tiam mi ne vidis tian problemon, kiu ne estus solvebla.
Willi tamen restis serioza:
- Ãu vi aªdis, kia publika humoro regas nuntempe en Germanio? Pli frue en la grandaj urboj kiu ajn senkaÙe povis manifesti sian samseksemon antaª la homoj. En Vieno rakontis nia maljuna konato, kiu tiutempe ofte vizitis Berlinon, ke estis kutima vida¢o sur la stratoj vidi virojn, promenantajn man’ en mano. Amase fondißis asocioj kaj organiza¢oj, kie junaj kaj malpli junaj viroj povis kalkuli juran protektadon. Ãu vi povas imagi tion?
Mi nee skuis mian kapon. Mi neniam vidis virojn promeni sur la stratoj man’ en mano. Kvankam estis iom amuze ankaª por mi imagi tion, sed mi pensis tiel, tamen estas terure maljuste, ke ne ekzistas tiuj lokoj, kie la viroj libere povus elmontri sian seksinklinon unu al la alia. Kompreneble estas tute alia afero, kiam ili kune drinkas, interbatadas, e¤ oftas ankaª la reciproka masturbado inter si, sed esence ßi havas nenian rilaton al la seksaltirißo unu al la alia.
- Ãu li rakontis ankoraª ion pri tiu periodo? - mi demandis.
- Bedaªrinde restis ne multe por rakonti. Post la jaro 1933 la naci-socialistoj malpermesis la funkcion de ¤iuj tiaj organiza¢oj, ili fermis la plimulton de la lokaloj kaj rendevuejoj. Doktoro el Berlino, iu el la plej konataj gvidantoj, kiu cetere estis judo, bonÙance li restadis ßuste tiam eksterlande, kiam ¤io ¤i okazis. Li simple ne revenis en Germanion. Tiun jaron oni prirabis lian instituton, forbruligis liajn librojn kaj notojn. Mi aªdis tion de mia malnova konato el Vieno. Pli frue li ofte vizitadis tiun instituton.
- Kio okazis poste al la doktoro?
- E¤ konjekton mi ne havas pri tio.
- Kaj kio okazis al la aliaj?
- Komence oni opiniis, ke la aferoj ne Ùanßißos tiel malbonaj, ¤ar inter la altrangaj gvidantoj de la partio trovißis multaj publike konataj samseksemuloj. Ekzemple Ernst Röhm, la gvidanto de SA - la tuta lando sciis pri lia ne tute senmakula vivo. Sed kiam oni ekzekutis lin kaj liajn kolegojn la someron de 1934, jam multaj homoj primeditis tion. Ili povis estis certaj, ke sekvos malfacilaj tempoj. Kaj ßi okazis tiel.
- Sed Willi, vi tamen estas la soldato de Wehrmacht - kaj vi batalas por tiu ¤i Germanio -, kiel vi povas esti tiel kruelaj al ni poloj aª al la judoj, sed mi povas koncepti tiel, ke al la “malsuperaj popoloj”? Ankaª vi estas samseksemulo, damaßa elemento, kiel oni nomas tiulojn ¤e vi...
Willi dum momento salte levißis el sia kuÙo. Miaj frazoj trafis lin pli profunde ol mi intencis tion. Li fortamane kaptis mian brakon:
- Homo, ne faru al mi tiajn idiotajn demandojn! Jes, mi opinias bona, ke denove ekzistas forta kaj granda Germanio. Mi vidas tiun landon belega, kaj mi farus ¤ion por defendi ßin. Tamen ekzistas problemoj kaj eraroj, mi ne povas helpi tiujn. Viaj polaj gvidantoj anticipe diris similajn antisemitajn bombastojn, kiel nia Führer. Sed lian parolon sekvis ankaª faroj!
Tiam ankaª mi side levißis, forpuÙinte liajn manojn mi atakis lin replike:
- Ho, ßi estas nur eta eraro, ke viaj tankoj simple distretis niajn patriotojn po dekmil-are, kaj oni deportis homojn centmilope en vian belegan Germanion por fari kun ili la plej malpurajn laborojn? VerÙajne mia patro estis deportita tien pro eta eraro antaª tri jaroj, kaj tial mia patrino apenaª povas doni nutra¢on al miaj fratinetoj! - Mia vo¤o farißis ¤iam pli laªta kaj kolera. Ãu vi diras tion, ke ßi estas problemo kaj eraro? Willi, via naiveco multe superas e¤ la mian!
Kvazaª mi frato, Mikolaj estus parolinta tion, kion mi diris. La vortoj glitis el mia buÙo. Mi jam ne povis nuligi la eldiritajn frazojn.
Dum mi parolis Willi ¤iam pli enprofundißis en si mem. Malgraª tio, ke li estis muskola homo, liaj Ùultroj mallevißis kaj senkonsile balancis sian kapon.
- Diable, kion do ni povus fari?
Tiam mi sentis la unuan fojojn, kvazaª mi estus pli aßa, eble pli forta ol li. Dum momento forvaporißis ¤iu mia kolero, forte kortuÙis min tio, kiel li sidis malgaje, vidalvide al mi. Mi sentis, ke li komprenis ankaª miajn vidpunktojn, almenaª li klopodis kompreni tiujn. Pli multe mi ne povis atendi de li.
Ni denove interbrakumißis por varmigi unu la alian per nia korpo. Ni volonte restintus tiel dum longa tempo, sed Willi neniel volis malfruißi denove al sia formacio. Haste ni malaperigis la postsignojn de nia ¤i-tiea restado, ni lasis nur la lignotabulojn sur ßia loko. Sekvontfoje Willi kunportos kandelojn kaj iun drinka¢on.
Nur nun, vestinte nin venis en mian kapon miaj mankantaj Ùuoj. Willi donis al mi siajn kotonajn, varmajn Ùtrumpojn:
- Tiuj eltenos dum vi hejmeniros. Morgaª mi provos akiri botojn al vi.
Ni Ùtele eliris el la kaÙejo tiel, ke neniu ekvidu nin. Grandan parton de la vojo ni kuris sur la malnova landvojo. Ni adiaªis unu la alian antaª ol atingi la urbocentron, de tie li povis iri sur malpli longa vojo ßis lia kvartiro.
Post nelonge ankaª mi alvenis hejmen. Jam ¤iu profunde dormis, kiel kutime. Mi volonte estus dividinta mian feli¤on kun iu. Mi amis iun, kaj mi estis reciproke amata. Profunda, interna paco ekregis min, kiam mi ekdormis.
Sekvontage Willi vere kunportis paron da bonegaj, ledaj botoj, ßuste laª la mezuro de miaj piedoj. Komencißis belega periodo. Ni formis la malgrandan kaÙejon ¤iam pli hejmeca. Post kvar semajnoj ni jam havis alkoholan fornelon, kelkajn nutra¢konserva¢ojn kaj plejdojn, krome tutan, kvankam tre simplan kuirpot-kompleton kaj manßilaron. Neniam evidentißis, de kie li akiris tiujn. Kiam mi demandis lin, mi ricevis nur nebulajn, evitajn respondojn.
Intertempe ni fosis kavernon en la malproksima angulo de la garbejo, en kiun ni povis meti lignokeston, faritan el latoj. Tiu lignokesto estis nia trezorejo, kaÙejo de la kolektitaj objektoj. Se iu dumtage venintus hazarde en la garbejon, tiu tute ne konjektus, kiaj idilaj rendevuoj okazas ¤i tie de vespero al vespero. Hejme mi diris tion, ke miaj teatraj okupoj plilongißis, kaj mi klarigis, ke la germanaj kolegoj el la teatro donacis al mi la botojn, kaj ¤iujn tiutempe jam nea¤eteblajn varojn, kiujn mi ricevis de Willi.
Mia patrino estis la sola, kiu rimarkis ian Ùanßißon en mia konduto. Foje Ùi singarde demandis:
- Stefano, infano mia, ¤u tiuj objektoj vere estas donacoj? Mi petas vin ne miksißi en ion, kion vi poste pentus!
- Kiel vi komprenas tion, pajno?
- Mi scias, ke vi estas honesta knabo. Sed kiajn tempojn ni havas... Okazas tre multaj kontraªleßaj aferoj, ne nur sur la nigra merkato. Mi timas, ke vi fidas tiujn homojn, kiujn eble vi ne devus fidi. Kio okazus, se post razio oni trovus Ùtelitajn varojn ¤e ni? Mi scias, ke vi neniam Ùtelus, sed eble fiulo facile povas trompi vin. Vane ni asertus kiun ajn historion ¤e la polico...
Eble mi povintus trankvilig Ùin, se mi dirintus pli multe al Ùi, sed bedaªrinde ankaª Mikolaj ¤eestis. Kaj li ne povintus ne komenti tion:
- Mia kara fra¤jo preferas la germanojn. Pavel menciis, ke la pasintan lundon li vidis vin babiladi kun germana soldato.
Mia patrino provis defendi min:
- Mikolaj, kial vi diras tion? Stefan ne estas malbona knabo. Iom post iom ni ¤iuj devas provi interkomprenißi iel kun la germanoj.
Mikolaj faris trompißintan mienon:
- Se nia patro aªdus tion! Kiel vi povas paroli tiel? Mi neniam akceptos, ke la germanoj ludu la sinjoron! Nek nia patro akceptus ßin.
Li turnis sin sur la kalkanoj kaj frapfermis la podon malantaª si.
- Li estas tiel soleca - mia patrino rompis siajn manojn malesperißinte. - Tamen li pravas.
£i ¢etis amplenan rigardon sur min:
- Kial estißis subite tiom da stre¤iteco inter vi? Stefan, mi petas nur tion, ke ne aperu en la societo de germanaj soldatoj sur la strato. Ïi utilas nek al nia famo, precipe nek al Mikolaj. Mi pensas, ke vi bone scias, kiel oni opinias pri tia¢o!
Kiel mi Ùatintus rakonti ¤ion al Ùi! Sed mi faris nur eviteman rimarkon:
- Nek la soldatoj estas samtipaj. La plimulto de la nuntempe alvenintaj trupunuoj estas samaßaj, kiel Mikolaj.
Mia patrino nur kapbalancis, sed diris nenion. Eble Ùi konjektis multe pli, ol esprimi tion.
Nova jaro komencißis - kiu eble portos la jam delonge atenditan finon de la milito, aª ni almenaª ricevus informon pri nia patro.
Willi kaj mi volis, ke la Silvestra nokto estu nia komuna vespero - la tuta nokto, kiam ni kune dormos kaj kune vekißos. Lia formacio ricevis du tagan forpermeson. Hejme mi diris tion, ke tradicie ni prezentos la baleton Vesperto, poste la ensemblo kune festos la novan jaron, la komencon de 1942, verÙajne mi tranoktos ¤e iu mia kolego.
La unua parto de mia argumentado estis vera, sed post la prezentado mi ne plu povis resti tie, foriginte mian Ùminkon, mi rapidis al la kaÙejo. Willi jam atendis min. La flamo de la malgranda alkohola fornelo prilumis la ejon, ¤ar intertempe ni starigis faldeblan vandon, kiu dividis la angulon de la alia parto de la garbejo, tiel estis multe pli varme ol ekstere.
- Vi alvenis ßustatempe - li salutis min gaje. - Post kelkaj minutoj mi povintus tintigi la glasojn kun mi mem!
Sur la tablo staris botelo da ¤ampano, kaj mirinde, ankaª du veraj glasoj de ¤ampano estis metitaj tien.
Mi ne povis ekparoli pro la surprizo. Vidinte mian animstaton, li trankvilige levadis siajn Ùultrojn:
- Ne tiumu, ¤io estas en la plej granda ordo. Mi tre cirkonspekte Ùtelis tiujn el la kazino de la oficiroj - per tio mi kontribuas al la plibonigo de la militista moralo.
Pli frue mi ankoraª neniam havis okazon malfermi botelon de ¤ampano.
- Permesu al mi fari tion! - mi petis lin, kaj mi tuj komencis torde forigi la draton
sur la kolo de la botelo.
Post sekundo la korko flugis ßis la plafono de nia festosalono kun laªta klako. Mi postrigardis ßin ravite, sed en la sekva momento la drinka¢o jam fluegis sur mian manon.
- Ïuste nun estas noktomezo! - kris Willi. - Vi bone precizigis tion!
- Je pli bona jaro - kun vi!
Tiun nokton ni parolis la unuan fojon pri nia futuro.
- Post la milito mi Ùatus farißi romanisto - diris Willi. - Mi vizitos iun universitaton por lerni germanistikon, poste mi deziras skribi miajn tekstojn kaj novelojn.
- Estas facile al vi! - mi respondis. En mia vo¤o latentis ne malmulte da envio. - Mi volonte partoprenus bonan kurson por kantistoj - sed se vi venkos, mi ne kredas, ke mi havos iometan Ùancon al tio! Eble mi devus elmigri en Usonon. Lastatempe ßi venis en mian kapon, kiam mi denove interkverelis kun mia frato. Mi ne kredas, ke mi havus alian eblon...
- Ãu Usono? - demandis Willi suprizite. - Ïi estus ne tre bona loko por mi, kiel verkisto. Certe devus pasi longaj jaroj, kiam mi lernus verki en fremda lingvo. Sed kial ni ne veturus kune en Ostmark-on? Helpe de la kontaktoj de mia patro, ni certe povus akiri ankaª al vi germanan Ùtatanecon. Ãu vi ne havas hazarde germanan onklon en via familio, aª estus multe pli bone, germana avo?
Se Mikolaj estus aªdinta tion! Jam la ideo pri la elmigro sonis malbone, sed se mi lasus min germanigi, ßi estus la plej alta grado de la perfido el lia vidpunkto.
- Nur la milito jam finißus! - mi ßemis intencante fermi la provadon pritrakti la aferon rilate nian futuron, kiu videble lasis kelkajn demandojn nesolvitajn.
- La situacio nun Ùajnas ne tro bona - momente! - respondis Willi enpensißinte.
- Ãu via situacio?
- Jes... Ni nur stagnas en Rusio, nek antaªen, nek malantaªen. Krome jen estas tiu terura vintro. Mi nur povas esperi, ke oni ne sendos nian formacion tien por rekompletigi la militfortojn...
Mi time kaptis lian manon. Dio mia, ßis nun mi tute ne pensis pri tio. Nur ßi ne okazu! Plie mi rezignos ¤iujn miajn Usonajn revojn, nur Willi ne estu sendita al la orienta fronto!
Pasis longa tempo, kiam ni denove trankvilißis. Tiun tagon ni ne plu parolis pri la milito, sed la dorno de la timo restis en ni.
Tiu katastrofo okazis al Mikolaj du tagojn antaª mia deksepa naskißtago. Estis ¤irkaª noktomezo, kiam mi mallaªte malfermis la pordon de nia loßejo por neniun veki. Je mia surprizo interne estis lume.
Ãe la lumo de du flagretantaj kandeloj mi vidis mian patrinon, klinißintan super mian fraton, kiu kuÙis sur la lito.
Kiam mi faris kelkajn paÙojn, Ùi turnis sin kaj mangeste avertis min resti silenta. £iaj okuloj estis rußaj pro la plorado, kelkaj nigra bukloj hirte pendis en Ùian vizaßon.
- La germanoj! - Ùi flustris raªke, kapbalancante al Mikolaj.
Pro amo de Dio, kion oni faris al li? Mikolaj kuÙis pala kaj malviva sur la sofo. Kvankam ne estis videbla ekstera lezo sur li, tamen Ùajnis, ke li travivis teruran aferon.
Mia patrino viÙis lian frunton per tuko, trempita en malvarma akvo. Mikolaj ne movißis. Mi fale sidißis apud mian patrinon sur la plankon.
- Kio estas al li? Kio okazis?
- Ne tiel laªte! - Ùi provis trankviligi min. - Nek mi scias multon. Pavel kaj iu alia knabo portis lin hejmen antaª du horoj. Iu tre malbona afero okazis al li, tia, kvazaª li estus Ùokita...
- Ãu li vundißis, aª ne? - ¤ar li estis kovrita, mi timis, ke eble li havas ventropafon, aª ion similian. Foje mi vidis soldaton, kuÙantan sur brankardo, kiu estis same pala kaj nemoviß-pova pro ventropafo, kiel mia frato nun.
Mia patrino ßojis, ke Ùi povis iomete trankviligi min:
- Ne, vundo ne estas sur li, dank’ al Dio! Sed ne estas Ùerco tiel grava Ùoko. Vi vidas, ke li estas plenkreska viro, kaj li ne diras e¤ unu vorton - kaj Ùi denove trempis la tukon en la akvo por malvarmigi la frunton de Mikolaj.
- Ãu mi povus helpi lin aª vin?
Mia patrino nee skuis sian kapon:
- Nun estas nenion fari, Stefan. Mi restos apud lia lito dum la tuta nokto. - Post mallonga paªzo Ùi aldonis: - Tamen estus bone, se morgaª vi povus hejmenveni pli frue. Eble mi eraras, sed povas esti, ke via frato bezonos vian ¤eeston...
- Mi provos trovi anstataªanton en la teatro, mi tuj hejmenvenos el la uzino.
- Mi dankas, Stefan! - En la okuloj de mia patrino brilis tiom da amo, ke mi ne povis subpremi mian konfuzon. Kiel malfacile estis por Ùi la pasinta jaro - tamen Ùi ne plendis kaj neniam sentigis sian doloron al ni.
Kelkfoje mi amare glutis, poste mi ekhavis ideon:
- Kiel vi opinias, ¤u estus konvene viziti Pavel-on? Mi nepre volas scii, kio okazis al Mikolaj!
- Jes - Ùi kapbalancis. - Iru! Mi estis tiom timißinta, ke mi tute forgesis demandi kion ajn, kaj ili tuj foriris...
Mi denove surhavis mian mantelon rapide kaj kuris du stratangulojn ßis la loßejo de Pavel.
Ãiuj fenestroj de la domo jam estis mallumaj. Mi provis palpe ser¤i la Ùaltilon de la koridora lampo, sed ßi ne sukcesis. Fine mi stumbladis du etaßojn en la mallumo ßis la pordo de Pavel. E¤ la plej malgranda bruo ne aªdißis el interne.
Momenton mi malcertißis. Poste mi tamen frapetis dufoje, longe kaj dufoje, mallonge sur la ligna pordo. Ïi ne estis tro origina signalo, sed ßi servis trankviligi ilin, ke ne germanoj venis al ili. Tio estis ßenerale akceptia kutimo inter ni jam komence de la milito.
E¤ nun okazis nenia movißo. Mi estis certa, ke Pavel estas hejme, ¤ar ankaª li laboris ¤e la firmao de Krieger, kaj ankaª li devis samtiel frue ellitißi, kiel mi. Mi denove frapetis.
Fine aªdißis bruo de plandumo, poste la pordo estis mallarße malfermita. La patrino de Pavel elrigardis tra la bre¤o.
- Stefan, kio okazis, ke vi tiel malfrue viztas nin? Jam ¤iu dormas ¤e ni - ankaª Pavel...
- Pardonon, sed mi Ùatus Ùanßi nur kelkajn vortojn kun li! - mi petegis. - Mi nepre devas paroli kun li! Poste mi tuj foriros.
£i murmuretis ion nekompreneblan, sed fine Ùi lasis min eniri, montrante al iu pordo, trovißanta en la fino de la antaª¤ambro:
- Tie dormas la infanoj. Sed iru senbrue por ne veki ilin!
Poste Ùi malaperis senvorte.
Dume miaj okuloj kutimißis al la mallumo de la loßejo. En la ¤ambro dormis profunde kelkaj infanoj suspirantaj, dise sur la planko.
Poste mi ekvidis iun, kiu ne dormis, sed li kaªris ¤e la fenestro kaj direktis sian rigardon rekte al mi. - Pavel estis tiu! Ankaª li tuj rekonis min.
- Malaperu de tie ¤i, perfidulo! - li siblis, antaª ol mi povintus diri kion ajn.
- Damne, vi estas idioto! - mi respondis flustrante. - Venu eksteren, ¤ar mi devas paroli kun vi!
Li ne movißis de la fenestro:
- Mi havas nenion diri al vi. Estus pli bone, se vi forvaporißis de tie ¤i, antaª ol mi elvenus kaj disbatus vian kapon!
Nun jam estis egale. Mi vidis, ke mi nur tiel povos trompe elvenigi lin eksteren, se mi provokos lin:
- Pugokapulo, se vi ne volas, ke mi kredu tion, ke vi merdis pro timo, venu en la korton!
Forte frapferminte la pordon de la ¤ambro, mi kuris malsupren sur la Ùtuparo.
Pavel kaj kelkaj knaboj el la uzino jam delonge ne parolis kun mi. Tio ne ßenis min. Sed nun temis pri Mikolaj.
Mi devis atendi nur kelkajn minutojn en la malluma koridoro, kiam mi aªdis la paÙojn de Pavel. La pordo Ùirmalfermißis, kaj li atakis min blinda de kolero, sen tio, ke li estus lasanta min ekparoli. Per iu mano li kaptis mian kolon, per la alia li vangofrapis min.
Nur pene mi povis forpuÙi lin. Pavel estis iom pli aßa ol mia frato, sed same forta, kiel li. Spite al la malvarmo li surprenis nur botojn sur sian pi¢am-pantalonon. Nur disfibrißinta trikota¢o kovris lian supran korpon. Li staris en baza pozicio de boksisto, la stre¤ißintaj muskoloj reliefißis sur liaj brakoj.
Mi provis trankviligi lin:
- Pavel, mi venis nur pro Mikolaj. Mi devas scii, kio okazis al li!
- Ãu vi? - li kriegis al mi preskaª ekster si. - Ãu vi volas scii? VerÙajne ßuste vi scias tion plej bone el ni!
Kaj pum - iu lia bato plene trafis min. Nun jam ne estis por mi vojo revena.
Senhezite, kun tiom da forto, kiel mi povis, mi piedbatis lin je la tibio, kaj mi provis bati malantaª liajn pugnojn. Ïi estis senespera lukto. Li estis multe pli trejnita ol mi. Escepte la piedbaton je lia tibio, mi ne sukcesis ekbati lin, li libere, sendefende povis draÙi min. Trafulmis tra mia kapo, ke verÙajne li volas sisteme dispecetigi min per siaj batoj. Evidente li jam delonge preparißis al tio.
Kiam mi falis sur la teron, li donis sian manon, mi opiniis, ke li volas helpi min starißi, sed per la lasta, ekzemplodona, rekta pugnobato li trafis mian nazon. Post iom da tempo, levinte mian kapon singarde el la neßo, mi vidis, ke mia sango kolorigis tion rußa.
Mi sentis, ke Pavel ankoraª staras super mi. Kolektinte mian lastan forton, mi ßeme demandis denove:
- Kio okazis al Mikolaj?
Eble pro kompato, aª mia obstino vekis en li respekton, fine li komencis paroli:
- Hieraª en la arbaro la germanoj kaptis Mikolaj-on kaj du aliajn knabojn el nia grupo. Ili estis akuzitaj per tio, ke Ùtelinte armilojn, ili kaÙis tiujn ie. Oni lasis forkuri la du aliajn, sed vian fraton starigis al arbo dirante, ke ili tuj mortpafos lin, se li ne konfesos, kie estas la kaÙejo...
Ankaª Pavel bezonis kelkajn sekundojn por preni spiron, poste li milde ekpuÙis mian trunkon per sia boto:
- Nu, ekstaru, finu la simuladon! Se vi ne estus la frateto de Mikolaj, ni jam longe estus draste draÙantaj vin. Ne estas bonÙance ludi junsinjoron, dume kamaradi ankaª kun la germanoj. Sed nun vi almenaª povas vidi, kion faris viaj amikoj al via frato...
Fine mi sukcesis pene levißi el la neßo. Malrapide mi rektißis antaª Pavel:
- Mi devas vomi pri tiu heroeska patriotismo! - Mi ne povis reteni min, kion mi pensas pri la tuto, dume jam ankaª mia vizaßo Ùvelißis, kio iom malhelpis min paroli. - Kion vi atingis ßis nun per tiu indian-ludo? Maksimume tion, ke vi povas senti vin ekstravaganculoj, kaj subtaksi tiujn, kiuj ne patroprenas tiun ludon... Pavel, amiko mia, kredu min, ke mi perfidis Mikolaj-on al neniu. De kie mi estus sciinta, ke vi renkontos hazarde ßuste tiun patrolon. Kaj nun fine rakontu, kion oni faris al Mikolaj? Li nur kuÙas hejme kaj ne povas paroli!
Li serioze rigardis sur min, Ùajnis, ke li provas travidi mian animon. Lia kolero Ùajne forvaporißis. Nun la unuan fojon li ekparolis trankvile:
- Estis inter ili kapitano, brutala ula¤o. Ankaª ni kuÙis tie, kelkajn metrojn malproksime inter la arbustoj, ¤io okazis antaª niaj okuloj. Ili malvestis vian fraton, depreninte liajn mantelon, ¤emizon kaj Ùnurligis lin al arbotrunko. La kapitano komencis kriegadi al li: “Kie estas via kaÙejo, pola porko?” Mikolaj ne respondis, tial li pafis kuglon en la arbon, tute proksime al lia kapo. Li ripetis tion dekkvin foje, poste li jam nur kriegis: “pola porko!”,kaj li pafis ßis lia karto¤ujo malplenißis... Efektive mi ne scias, kial li ne mortigis lin. Eble li nur subite malemis murdi. Ãiuokaze li fine ekmarÙis kun sia ta¤mento. Ili lasis Mikolaj-on tie, Ùnurligitan, duonnudan en tiu frosta malvarmo... Ni atendis kelkajn minutojn por esti certaj, ke ili vere foriris, poste ni tran¤is liajn Ùnurojn. Tiam mi vidis, ke lia vizaßo estas rigida, kiel Ùtono kaj li ne povas paroli. Ni devis helpi lin per la vestado de lia mantelo, kiel infanon. Poste, kiam mallumißis, ni portis lin al via loßejo...
- Dankon, Pavel! - mi diris apenaª kompreneble tra miaj Ùvelißintaj lipoj, poste mi senvorte lasis lin tie. Mi vidis, ke li tre surprizißis, sed subite mi malemis plu staradi tie kun li.
- Dumvoje mi provis iel reordigi mian vizaßon, sed mi sukcesis forigi nur la sangomakulojn.
Mia patrino tuj rimarkis mian Ùvelißintan nazon, ja ne estis malfacila afero diveni, kio okazis:
- Ãu Pavel?
Brakumantaj unu la alian, ni eksidis ¤e la lito de Mikolaj. La fajrejo jam longe estingißis. Ni kovris niajn Ùultrojn per granda plejdo, kaj ni kaªris tie ßis aªroro. Jam tagißis, kiam mia patrino ekdormetis iomete, mi ekstaris kaj ekiris labori sen matenmanßo. Mikolaj trankvile tradormis la nokton.
Tiun tagon mi pensadis pri tio, kiun mi povus peti por anstataªigi min sur la scenejo. Feli¤e mi havis nur relative simplan statistan rolon en la prezentata teatra¢o. Venis en mian kapon la nomo de Sigmundo, iu pola sceneja laboristo. Li estis preskaª samaßa kiel mi, kaj ankaª lia staturo similis al la mia, tiel nek la kostumon oni devis aliformi. Krome mi sciis tion, ke li jam longe sopiris ludi scenejan rolon, elpaÙi el la krepusko de la konstanta kulisa laboro. Li ne hezitis multe, ni iris kune al sinjoro Werner.
- En ordo, Stefan! - li respondis sen kontraªdiro. Ripozu en la restonta parto de la semajno, cetere vi aspektas malbone.
Ho, mia Ùvelißinta vizaßo tute ne interesis min.
Dankinte kaj adiaªonte lin, li ankoraª aldonis:
- Kaj feli¤an naskißtagon - morgaª estos la granda tago, ¤u ne?
Mi provis rideti:
- Jes - la deksepa!
Mi estis feli¤a, ke li ne plu demandis min.
Sed mi ne tuj iris hejmen el la teatro. Unue mi piediris al la garbejo sur la malnova landvojo por lasi mesaßon al Willi. Mi skribis kelkajn frazojn sur deÙiritan marßenon de ¢urnalo, kompreneble ne menciinte nomojn:
“Oni draste batis mian fraton. Mi restos hejme dum la sekvaj tri noktoj, mi devas esti apud li. La kvaran vesperon mi denove venos ¤i tien.
Mi amas kaj kisas vin!”
Mi fiksis la slipon sur tiun lignotabuleton, kien Willi kutimas kro¤hoki sian mantelon.
Hejme la sanstato de Mikolaj malbonißis, ¤ar dumtempe lia febro altißis.
Sur mia patrino videblißis je la unua ekrigardo, ke Ùi jam estas tre laca. £i sendis la tri filinojn al diversaj najbaroj por certigi plenan trankvilon al Mikolaj.
En la sekvaj du tagoj ni alterne vigilis apud lia lito. Po hore ni Ùanßis liajn Ùvitmalsekißintajn ¤emizojn kaj trinkigis al li kelkajn glutojn da teo. Ni esperis, ke li sentas profunde, subkonscie, ke ¤iam estas iu en lia proksimo.
Fine post tri tagoj aªrore mi vekis mian patrinon per bona sciigo:
- Panjo, metu vian manon sur lian frunton! Lia febro malaltißis, nun jam lia sanstato certe plibonißos!
Mia patrino tuj salte levißis kaj mezuris la febron de Mikolaj, palpante ankaª lian pulson, poste Ùi ¢etis sin al mia kolo. Ni ambaª ekploris pro la malpezißo.
Mi kuregis feli¤a al la uzino. Mi preskaª puÙißis al Pavel ¤e la pordego. De post la interbatado ni klopodis ne kruci la vojon unu de la alia.
- Mikolaj fartas pli bone! - mi diris.
La vizaßo de Pavel restis senesprima. Respondinte nenion, li deturnis sin kaj ekiris al sia sekcio. Post kelkaj metroj li tamen haltis kaj rerigardis:
- Transdonu mian saluton al li!
Mi apenaª povis atendi la finon de la laboro. La vida¢o superis ¤iujn miajn esperojn, kiu atendis min hejme: Mikolaj jam sidis ¤e la rando de sia lito kaj manßetis panpecon.
La paleco sur lia vizaßo ankoraª ne malaperis, sed li jam ridetis:
- Venu al mi, friponeto! Mi aªdis, ke vi interbatadis kun Pavel pro mi. Diru al li, ke mi sendas miajn bondezirojn, kaj li atendu, ßis mi resanißos, ¤ar ni ne vivas en tiu tempo, kiam iu senpune povus levi sian manon kontraª mia familiano!
Kia feli¤o estis, ke Mikolaj fine resanißis! Mi tuj forgesis la konflikton estantan inter ni dum la lastaj semajnoj. Denove horizontis la sento en mi, ke okaze de bezono, se la aferoj farißus tiel, ni povas kalkuli unu la alian.
Post la zorgoplenaj tagoj kaj noktoj fine ni havis gajan vesperon. Ankaª miaj fratinetoj ßojis, ke nia familio denove estas kune.
Kiam mia patrino, lacißinta pro la maldormaj noktoj, enlitißis kun la etulinoj, mi eksidis sur la randon de la lito de Mikolaj.
- Diru al mi, efektive kiu tago estas hodiaª? - li demandis. Li ridante konstatis, ke li ne memoras kelkajn tagojn el sia vivo. Tio ne eblas, ke hieraª vi devis festi vian naskißtagon sen mi!
Ho, la naskißtago! Ankaª mi kaj mia patrino forgesis tion, sinjoro Werner estis la sola, kiu gratulis min.
Mikolaj kaptis mian brakon kaj tiris min tute proksime al si. Poste tiu nekredeble vireca fenomeno premis veran kison sur miajn lipojn:
- Mi gratulas kaj deziras al vi multe da feli¤o!
Subite revivißis en mi la memoro de tiu nokto, okazinta antaª unu jaro. Mi sentis tiel, ke eble mi neniam plu havos okazon sincere dividi miajn ¤iujn sekretojn kun li.
- Mikolaj, nun mi Ùatus diri al vi tian aferon, kiun neniu rajtis ekscii ßis nun, nek nia patrino. E¤ tio povas esti, ke sciißinte pri tiuj aferoj, vi poreterne ¤esigos ¤iun kontakton kun mi. Sed mi povas fari nenion alian. Ãu vi akceptos min via frateto tia, kia mi estas, aª la tuto valoras nenion...
Retirinte sian manon, Mikolaj side levißis. Mi sentis, ke li farißis pli ekscitita, li preparis sin al io malbona, kion li nun devas aªdi pri mi.
- Ãu vi memoras, kion ni faris dum mia deksesa naskißtago? Ãu vi memoras, ke ni drinkis kune, kaj vi parolis pri la knabinoj?...
Kapjesinte, li tamen rigardis al mi kun demandaj okuloj:
- Jes, mi memoras, nu kaj - nenio malbona estis en tio, aª jes? Kion vi pensas, kiom da knaboj faras same en nia aßo? Ãu eble vi havas amikinon, aª kio okazis?
- Nu jes, ion similan. Antaª kelkaj semajnoj mi konatißis kun germana soldato. Li estas mia amiko.
Fine mi eldiris tion. Lacißinte, sed malpezißinte mi dorsapogißis en la brakseßo. Estu, kio devas esti.
Sed Mikolaj e¤ nun ne komprenis la aferon:
- Idioto, ¤u kun soldato? Homo, se tiom pelas vin la deziro kaj vi ne sukcesas trovi virinon, tiam prefere faru tion almenaª kun iu el ni - ne kun tia uniforma Ùlemilo! Vidu, ke ili estas ¤irkaª ni, kiel el¤enißintaj ¤ashundoj.
Mi devis denove klinißi al li:
- Mi parolis ne pri tio, ke ni kune faras ßin! Mi estas amanta, komprenu jam fine tion! Mi revadas pri la knaboj tiel, kiel vi pri la knabinoj - kaj mi enamißis ßuste al tiu ¤i soldato!
Mi envultite gapis la silentan kolizion de liaj trajtoj, mi atendis, kiu sento venkos: ¤u la malestimo al la “bugruloj”, aª lia amikeco al tiuj knaboj, kiuj tute samopinias tiurilate - aª lia frat-amo al mi.
Lia stre¤iteco iom post iom solvißis. ViÙinte sian frunton per trempita tuko li trinkis gluton da teo, poste li decidis sin fine ekparoli:
- Mi maltrankvilas pro vi, fra¤jo! Mi maltrankvilas, ¤ar mi ne kredas, ke kiu ajn komprenus tion, kaj nek mi scias, kiel klarigi ßin al iu el niaj amikoj. Tamen estas strange, ke nun mi sentas tiel, ke mi komprenas vin! Sinceredire mi timis en la lastaj monatoj. Mi timis tial, ke vi kredos tiujn multe da idiota¢oj, per kiuj la germanoj plenÙtopas vian kapon. Mi ne povintus pardoni tion al vi. Sed kion vi diris nun - sciu, mi pli facile povas akcepti, kial vi retirißis de nia amika societo, kial vi pasigas tiom da tempo en la teatro, anstataª esti kun ni. Eble ßi sonas stulte, sed efektive estas granda malpezißo por mi scii tion, ke vi ne tial estas kun germana soldato, ¤ar vi vendis vin al la malamiko kaj farißis perfidulo, sed tial, ¤ar... li e¤ nun malfacile trovis la ßustajn vortojn - vi amas lin.
Mi silente kapbalancis. Ïi sukcesis. Li komprenis min. Sen hipokrita bedaªro, sen malbonvolaj rimarkoj koncerne la “bugrulojn”. Mi sentis tiel, ke nun jam mi ne devas timi la opinion de oni.
Malgraª la ßeneralaj militaj cirkonstancoj, kiuj efektive signifis suferon al ¤iu, post nia interparolado komencißis relative sennuba periodo por mi. Tiutempe la nutra¢-porcioj por la poloj minimumißis, kaj la provizado de medikamentoj jam tute ne funkciis. La situacio farißis tiom malbona, ke ¤iam pli ofte okazis tiaj infektoj, epidemioj, kiuj estus eviteblaj per pli bona provizado inter kontentigaj sanitaraj cirkonstancoj.
Mi detale rakontis al Willi pri la interparolado kun mia frato.
- Via frato estas bonega homo! - li diris rekone. - Sciu, ke jam ankaª mi renkontis tiajn fiegulojn, kiel la kapitano, kiu torturis lin. Esence ilia plimulto estas malfeli¤aj homoj. En ilian manon neniam estus permesate doni potencon! Teruraj konsekvencoj povas okazi, ke alies sufero tute ne kortuÙas ilin.
Subite venis en mian kapon demando, kiun mi jam longe Ùatintus fari al Willi:
- Ãu via patro scias, ke vi preferas la virojn al la virinoj?
- Ne! - li skuis sian kapon malgaje. - Li tuj senheredigus min.
Mi eksplodis per rido:
- Vidu, mi almenaª ne havos problemon pri la hereda¢o!
La milito iom post iom farißis laborejo por Willi, havanta labortempon kaj forpermeson. Mi ¤iutage iris en la uzinon. Komence de la jaro 1942 oni malfacile trovis tiun laboron, kiu iel ne estus “grava el milita vidpunkto”. Sed la milito per ßiaj bataloj, pafadoj, murdoj kaj priraboj Ùajnis tre fora, kio okazis en la malproksima Rusio, baldaª en Afriko. Tie en la garbejo nur ni ekzistis en du kilometra distanco de Torun, ßustadire Thorn.
Des pli granda estis mia konsternißo, kiam meze de aprilo en 1942, iun vesperon Willi alvenis pordoÙire, forgesinte e¤ saluti:
- Stefan, mi devas iri al la fronto! Mia tuta formacio estas komandita tien. Ni ekveturos jam postmorgaª!
Mia spiro haltis. Miaj manoj komencis terure tremi:
- Sed kial, pro amo de Dio, kial? Kial? - mi kriadis.
- Kial? - Nur tiun nokton evidentißis ankaª por Willi. - Vi demandas, kial? Oni tute ignoras, ke ni amas, aª malamas unu la alian! Estas milito!
- Kio okazus, se vi simple dizertus? Ni provus malaperi ien, kie ne estas milito?
Li amare rigardis al mi:
- Kie estas tiu loko? Kie ne estas nun milito? Ãu ni naße atingu Usonon...?
- Ne! - mi ekßemis. Estas terure tiu certeco, ke ni povas fari nenion kontraª la proksimißanta disißo. Ãiu bone sciis, ke oni ¤ie punas la dizertintojn per mortpafo.
Tio estis nia plej malgaja vespero. Unue ni provis priparoli, kiel ni povus kontaktißi almenaª korespondante. Li promesis, se eblas, li ¤iusemajne skribos leteron, kaj alveninte al sia konstanta posteno, ankaª mi respondos al li. Sed mi ¤iumaniere devas atendi lian unuan leteron, en kiu li informos min pri sia nova militpoÙtkodo. Ïi tute ne ekideis al ni, ke kiu ajn, aª kio ajn povus stari inter nin - nek tiu malbenita milito.
Kompreneble mi ege timis kaj maltrankvilis pro li. Lia transpostenigo al la fronto signifis tion, ke finißis lia sufi¤e da komforta militservo sur la sino de la proviz-bataliono. Ïi estos vera vivdanßero! Kiom da junuloj jam mortis ßis nun ambaªflanke de la frontlinio!
Ni restis kune ßis la lasta momento. Ni tute ne povis kalkuli tion, ke li ankoraªfoje povos forlasi la kazernon antaª la transpostenigo, tial ni devis priparoli ¤iujn gravajn aferojn tiuvespere.
Lastfoje, por plilongigi iom nian kuneston, mi akompanis lin ßis la ¤efpordego, kion pli frue mi neniam faris pro timo de malkaÙißo. Nun jam ni fajfis pri la singardemo.
En proksima pordegenirejo ni longe kaj emociißinte ¤irkaªbrakumis unu la alian. Kiel grandan feli¤on ni havis en la pasintaj monatoj! Ni estis nekontesteble certaj pri tio, ke ni volas pasigi la restontan parton de nia vivo nur unu apud la alia.
Mi sufi¤e bone transvivis la unuajn tagojn sen li. Mi okupis min per kromlaboroj, ricevitaj en la teatro. Sed kiam ne alvenis letero de li e¤ post du semajnoj, nek alia informo, mi komencis maltrankvilißi.
Mi ne povis tradormi e¤ unu nokton. La plej diversaj terursonßoj turmentis min, kiuj ¤iam vekis min. Estis tre bone, ke Mikolaj sciis pri la afero, kaj mi, estanta inter duboj, povis kalkuli lian helpon.
- Eble li jam longe-delongege skribis! - li diris foje por trankviligi min. - Vi ne povas scii, kie li trovißas nun. E¤ tio eblas, ke tute ne ekzistas poÙto tie. Kaj subite vi ricevos kvin leterojn de li.
Sed neniu lia letero alvenis al Torun. Nek en la sekvaj du semajnoj, nek en la venonta monato. Post du monatoj mi jam tiom malesperißis, ke mi entreprenintus fari kion ajn por ekscii, ¤u li ankoraª vivas, ¤u li estas sana? Sed de kie mi povus akiri informon pri li?
E¤ momenton mi ne dubis pri tio, ke li tuj estus skribinta, se li estus havinta okazon. Krom Mikolaj kaj mia patrino mi fidis neniun en la mondo tiel, kiel lin.
Jam estis mezo de junio, kiam mi hazarde eksciis de sinjoro Werner, ke li sendas la leterojn al sia iu frato, kiu same batalas ¤e la orienta fronto, pere de centra militista poÙto. De tie oni sendas tiujn plu al la diversaj partoj de la fronto, laª militista poÙtkodo.
Post la teatra provo sinjoro Werner estis vokita al la telefono, tiam mi kaÙe, rapide kopiis la adreson. Mi sciis, kion fari, kvankam mi sentis tiel, ke tre malmultas mia agado. Tamen mi devis almenaª provi atingi lin.
E¤ tiun vesperon mi skribis la leteron al Willi...
Meze de aªgusto en 1942 mi metis la sekvan leteron en koverton kaj sendis ßin - dike glufermite - al la adreso de la poÙta centro, establita por la germanaj soldatoj, militservantaj ¤e la orienta fronto:
“Karega Willi”
Tre longe mi aªdis nenion pri vi. Tial venis en mian kapon tiel multe da aferoj. Vi tre mankas al mi. Ãiutage mi pensas pri Vi. En miaj pensoj mi ¤iam estas kun Vi, kaj ¤iutage mi preßas, ke Vi revenu sana.
Ankaª nun mi laboras en la teatro, kiel pli frue, sed cetere mi iras nenien. Nek tien, kie ni kutimas renkontißi. Mi estas fidela al Vi, kaj mi deziras resti tio, dum mia tuta vivo. Mi petas vin, bonvolu rapide skribi, tuj, kiam eblas, por ke mi fine trankvilißu. Mi povas jam nek dormi, mi ¤iam pensas pri Vi.
Salutas kaj kisas Vin, Via Stefano”
Momenton mi pensadis, ¤u mi skribu miajn nomon kaj adreson sur la dorsoflankon de la koverto. Willi ja scias tion. Sed fine mi trovis bona ideo surskribi ßin, en okazo, se oni tamen ne povus enmanigi tion, oni resendu ßin al la adresinto.
Denove sekvis la semajnoj de atendado. Sed okazis nenio. Ãiam pli ofte mi havis emon preßi: Dio mia, kial vi ne defendis lin? Sed e¤ tiam mi estis same certa, kiel antaª semajnoj, se ßi dependus de li, li ne malfruus per la respondletero.
En la teatro oni komisiis min per novaj laboroj, mi anstataªis iun sur la scenejo. Mi jam ne ßuis la promenojn en la urbo, ¤ar ¤iupaÙe venis en mian kapon la memoro de Willi. Iomete mi amikißis kun Sigmundo. Foje mi verÙis mian kor-amaron al li, ¤ar li ¤iam estis komprenema rilate min, kaj mi sciis pri li, ke ankaª li estas samseksemulo.
Ãiu sciis tion pri Sigmundo. Li havis blondan hararon, similan al la mia kaj tre fortan barbon je lia granda kor-¤agreno. Mi povis nur envii tiujn piketantajn harojn, esperante, ke ankaª la mia elkreskos.
Li revadis pri tio, ke li iam farißos fama en la mondhistorio kiel furor-aktorino - li nomis ßin tiel. Mi opiniis lin sufi¤e stulteta, kiam mi vidis lin la unuan fojon Ùminkita kaj kuregadi malantaª la kulisoj, vestinta sin per longaj, serpentumantaj Ùaloj. Vole ne vole venis en mian kapon, ke ßuste tiu bildo vivas en la memoro de Mikolaj kaj en tiu de liaj amikoj pri la samseksemuloj.
Sed pli bone interamikißinte kun Sigmundo, mi jam ne sentis tiun kutimon tiel ßena. Fine ja, kial ne? Li estas la plej helpema, gaja homo en la ensemblo, kaj se ßi pla¤as al li tiel? Kial oni devas prijugi aliulon, preskribi, kio estas tio, kio estas bona al li?
En 1942, iun septembran vesperon mia opinio tute Ùanßißis pri li. Fininte la aranßadon de la scenejo, ni adiaªis unu la alian ¤e la malantaªa enirejo, kiam li subite demandis min:
- Diru al mi, romantikulo, ¤u ankaª nun vi pensas pri tiu muskola, idealo? Mi jam longe volis peti vin, bonvolu montri al mi tiun garbejon, pri kiu vi tiel multe parolis!
Mi levis miajn brovojn - kial interesas lin tio?
- Ne, etulo mia, temas ne pri tio, kion vi pensas - li mansvingis. - Miaj partneroj ne bezonas tranoktejon. Mi nur ne povas forgesi, kion vi rakontis, kaj eble ni pli facile povus ordigi la aferojn kune. Kiel vi opinias pri tio?
Ïi ne estas malbona ideo. De kiam Willi foriris, efektive mi nur foje vizitis la kaÙejon por kunporti kelkajn “trezorojn”, kiuj estis utilaj hejme. Sed mi sentas min tiel soleca kaj senpova kontraª la aperantaj memoroj, kaj mi decidis ne kaªzi pluan doloron al mi per tio, ke mi vizitos sola la garbejon. Sed en la societo de Sigmundo, kiu almenaª proksimume scias, kion signifas tiu loko al mi, eble mi devas riski tion.
La vojo Ùajnis nekutime longa kaj malfacila. Ni jam iris sur la pado, sed la montet-deklivo kaj la densa foliaro ankoraª ne lasis vidigi la domon.
- Ãu ßi estas tiu? - flustris Sigmundo, kiam lia rigardo ser¤adis inter la arboj.
Post momento mi jam provis milde enpuÙi la konatan flankpordon, sed ßi rezistis. Mi time rigardis al Sigmundo - iu fortikigis la pordon!
Sed antaª ol mi estus povinta ekparoli, la pordo subite malfermißis, kelkaj viroj elkuris kaj kaptis nin je la kolumo. Sigmundo provis liberigi sin, li provis e¤ krii, sed ili simple levis kaj puÙis lin tra la pordo.
Kiam ni jam estis interne, iu homo denove fermis ßin kaj per retenita vo¤o siblis pole:
- Se vi eligos nur unu vorteton, ni tuj mortigos vin! Ni ne Ùercas!
Mi ne dubis pri tio. Miaj okuloj iom post iom alkutimißis al la mallumo, mi vidis kvar sufi¤e trampajn virojn en vesta¢o de bagnanoj. Estis malfacile difini ilian aßon, ¤ar ili estis nerazitaj kaj skelete maldikaj. Tri el ili havis pli ol dudek jarojn, sed iu Ùajnis multe pli juna.
Sigmundo ekparolis la unua:
- Ãu vi fußis el Stutthof?
Pri kio parolas tiu knabo? Mirigis min tiu aplombo kaj trankvilo, kiel li transprenis la direkton de la eventoj, kvankam ne pasis e¤ unu momento, kiam oni forte vangofrapis lin.
Iu viro kapjesis:
- Ãu vi estas poloj el urbo Torun?
Sigmundo respondis denove:
- Jes, nenia kaªzo por timi, ni ne denuncos vin! Sed la ¤irkaªa¢o estas plena de germanaj soldatoj - ¤u vi scias tion?
- Ni havas nenion perdi - diris tiu sama viro.
- Kaj kien vi volas iri? - demandis Sigmundo, kvazaª li jam havus ideon solvi la problemojn.
Iu el la fußintoj e¤ nun estis malfidema:
- Kion respondi al tio? Ni ne havas eblon elekti el la vojoj. Ãu vi povus helpi nin per iom da nutra¢o?
Sigmundo ¢etis rigardon al mi. Mi signis per kapbalanco, ke mi estas preta helpi en ¤io. Li denove turnis sin al la bagnanoj.
- Vi estas kvarope. Ïi estas problemo. Tiel, kiel vi aspektas nun, vi povas aperi nenie. Mi havas proponon: ni donos kelkajn vestojn al la knabo kaj kunportos lin en la urbon. Mi konas kelkajn homojn, kiuj havas kontakton kun la partizanoj. Tio estas via sola Ùanco por eskapi de tie ¤i. Sed mi ne povas garantii, ke ßi sukcesos. E¤ tio estas tro danßera, ke ni vagu en la ¤irkaªa¢o kun korbo plena de nutra¢o. Se oni kaptus nin, ankaª ni estus same en la ka¤o ßiskole - krome ßi helpus nek al vi. Vi do priparolu la aferon, poste sciigu al ni, ¤u vi konsentos?
Mia buÙo restis malfermita: la ¤iam knabinece ridetanta blonde ondumita Sigmundo kun nigre konturitaj okuloj, organizis sav-agadon, sed tiel aplombe, kiel mi neniam povintus fari ßin. Dum la viroj mallaªte interkonsilißis, li fingre puÙetis mian flankon rikanante:
- Ne gapmiru tiel, kavalerieto, kion mi povintus fari? Ãu vi pensas, ke ni povus savißi vivantaj, se ni ne donus al ili almenaª iom da espero por fußi.
Li tre timigis min per tio.
- Ãu vi pensas serioze la tuton?
Sigmundo rezolute rigardis al mi:
- De kiam mi aªdis, ke la nazioj en Germanio kiel cirkonspekte sendis la samseksemuloj somerumi en koncentrejojn, ne estas pli grava afero en la mondo por mi, ol antaªhelpi la ekstermon de tiuj barbaroj de sur la tersurfaco...
Post momento denove aperis sur lia vizaßo la petolema rikano.
Fine kaªris apud nin la antaªa porparolanto. Lia pola prononco estis perfekta:
- Bone - Pascal iros kun vi. Li havas dekkvin jarojn. Li estas judo el Parizo. Li ne parolas pole, sed li scias iomete germane. Ãu ßi estos bona tiel?
- Ni devas provi tion! - kapjesis Sigmundo. - Ni ne plu perdu la tempon! Ju pli rapide vi havos kontakton kun la partizanoj, ßi estos des pli bona...
Pascal ricevis la Ùuojn kaj iun salon de Sigmundo, kion li ligis ¤irkaª lian talion por kovri lian pantalonon. Mi donis mian ¤emizon al li. En la milda, malfru-somera nokto ne estis tre okulfrape, ke Sigmundo ne havas Ùuojn, kaj mi estas suprakorpe nuda. Oni povis pensi nin tri amikoj, kiuj repromenas en la urbon vespere post ekskurso liberaera.
Ni disißis en la proksimo de la loßejo de Sigmundo.
- Ne venu kun ni, Stefan! - li diris mallaªte. - Kelkaj niaj homoj e¤ nun kondutas malbonvole rilate vin. Sed ne Ùarßu vian koron per tio - ¤ie estas Ùtipkapuloj. Morgaª vespere en la teatro mi rakontos, kiel iris la afero.
Manpreminte ilin, mi kure iris hejmen. Ne povinte bridi min, mi tuj vekis Mikolaj-on kaj flustre rakontis al li la okazinta¢ojn.
- Bone! - li diris, kiam mi finis tion. - Ïi estis la sola afero, kion vi povis fari. - Post mallonga paªzo li aldonis: - Mi tute ne sciis, ¤u la onklo de Sigmundo alißis al la partizanoj?
La sekvan tagon vespere, kiam eblis, mi Ùteliris en iun budon de vir-necesejo kun Sigmundo por senßene paroli.
- Tiu knabo, li do estis vera feo! - li komencis kaj dume liaj okuloj entuziasme rulißadis, havanta tiel tute absurdan mienon. Sed reginte sin, li farißis serioza de unu momento al la alia: - Iu mia amiko de mia onklo ankoraª tiun nokton ekiris kun Pascal. VerÙajne antaª aªroro ili sukcesis fußigi la tri aliajn homojn el la garbejo. Sed kie ili estas nun - e¤ konjekton mi ne havas...
Mi opinias, ke tiu sama penso konceptißis en ni:
- Kaj dum monatoj ni pasigis preskaª ¤iun vesperon tie. Imagu, se ßuste tiuj homoj estus subite enpaÙintaj tien, aª kiu ajn estus trovinta nin tie!
- Jes, jes - kaj li jam donove rikanis. - Ankaª el tio konsekvencas, ke la amo blindigas la homon! - Li tre gajißis pro sia Ùerco. - Cetere ne plu estos proponinde montrißi ¤e la garbejo. La patroloj certe ser¤as la fußintojn, ili facile trovos tiun lokon.
Mi neniam plu vidis la garbejon.
Ïi okazis precize unu monaton poste, la dekduan de septembro en 1942. Ankaª tiu dato neforviÙeble gravurißis en mian memoron. Mi laboris ßuste en la muntohalo. Reveme mi staris ¤e mia stablo, riparante malnovan konduktilon. La vo¤o de mia laborestro vekis min:
- He, Stefan - ¤u vi dormas, aª kio estas al vi? Tuj iru al la ¤efo!
- Ãu mi? Kion signifas tio? Mi vidis la ¤efon nur de malproksime, ni ankoraª neniam interÙanßis e¤ unu vorton.
Konjektante malbonon, mi lavis miajn manojn, poste mi ekiris al la kontoroj. Mi frapetis sur la pordo de la direkcio. La sekretariino fervore sendis min en la kontoron:
- Sinjoro Krieger jam atendas vin!
EnpaÙinte mi vidis nur lian dorson, li telefonis. Sed li rapide demetis la aªdilon kaj turnis sin al mi:
- Ãu vi estas Stefan?
Mi silente kapjesis.
- Paku vian hava¢on! - li ordonis lakone. Oni telefonis al mi de Gestapo. Ili deziras fari demandojn al vi. Ãu eble vi miksißis en malpermesitan aferon?
Gestapo - la germana sekreta polico. Kion ili volas de mi? Subite ekideis al mi la garbejo: ¤u ni postlasis ian spuron, aª la fußintoj perfidis nin pro timo aª pro finmalesperißo?
- Ãu mi devas nun iri tien, sinjoro Krieger?
- Jes, tuj! Tamen, kion vi pensis? - li murmuris.
Maltrankvilo kaptis min, kiam mi metis ¤ion en mian saketon. Mi manßis nek la
panon, pakitan por matenmanßo.
Gestapo havis sian ¤efkomandejon en vilao de juda kuracisto. Oni deportis la doktoron kun sia tuta familio jam komence de la milito. Du policistoj gardostaris antaª la pordego. Mi diris al ili, ke mi estas alvokita telefone ¤i tien. Post korpesploro ili sen akompano sendis min al la enirejo. Interne civile vestita oficisto notis miajn personajn indikojn, mallonge li parolis kun iu telefone, baldaª li akompanis min al iu ¤ambro de la keletaßo.
Post mallonga frapeto la oficisto malfermis la pordon, puÙenirigis min, baldaª li malaperis, senbrue ferminte la pordon malantaª si.
Svelta, ¤irkaª kvardek jara viro sidis en uniformo vidalvide al mi, malantaª grandega skribotablo. La ¤ambro mem ne estis tro granda, sed apartenis al ßi alia,
same malbone meblita ejo. Mi ne movißis de sur mia loko.
Li levis sian rigardon de sur la aktoj, kuÙantaj antaª li, aplombe prem-estinginte duone fumitan cigaredon, li okulmezuris min. Anstataª saluto, li tuj direktis kelkajn demandojn al mi:
- Kiel vi nomißas? Kie vi naskißis? Kie estas via konstanta loßejo?
Mi provis respondi tiel kompreneble, kiel mi povis. Tamen li dufoje alkriegis min:
- Pli laªte!
E¤ nun mi nekomprenis, kion li volas de mi. Sed subite li signis per sia montrofingro, ke mi paÙu pli proksimen al li. Mi faris du malkuraßajn paÙojn antaªen.
Li komencis foliumi inter la paperoj, fine li eltiris malgrandan, brunan slipon, kiun li frape metis sur la tablon, preskaª antaª mia nazo:
- Ãu vi konas tiun ¤i leteron?
La bruna papero kaj ties formo - Disinjoro... la rekono tiel laªte tamburis sur mia miringo, ke mi kredis, nek hurlante mi povus superkrii tiun internan kaoson. Sed okazis nenio - mi ne povis eligi e¤ unu vorton. La letero kuÙis tie, kiun mi sendis al Willi antaª du monatoj.
- Ãu vi skribis ßin, aª ne? - la vo¤o de la uniformulo akre kaj ordone sonis.
Mi silente kapjesis. Mi tre malrapide konsciißis pri la nuda vero. VerÙajne mia letero, skribita al Willi, trafis inter la manojn de iu, kaj li denuncis min ¤e la kapitano. Eble oni trovis ßin ¤e Willi, kiam li kuÙis vundita ie, aª povas okazi, ke li jam mortis.
Mi povis eligi al unuajn vortojn nur pene kaj balbutante:
- Kio estas al Willi? Ãu li ankorª vivas?
La oficiro dorsapogißis en la seßo konvinkißinte:
- Ãu tamen vi skribis ßin?
Minacis min la danßero de la absoluta perdo de mia sinrego.
- Mi petas, petegas vin - diru nur tion, ¤u li vivas, aª li estas sana? Mi faris unu paÙon al li pro mia granda emociißo. Fulmorapide li levis sian manon kaj mi ricevis terure fortan vangofrapon:
- Retro, samseksama rato!
£ancelißinte ßis la pordo, mi sukcesis pene rektißi. Mi farintus ¤ion por ekscii, kio estas al Willi.
Sed la viro diris nenion, nur pezmove li tiris skribmaÙinon antaª sin kaj metis formularon en ßin. Dum li faris tion, mi povis literumi la nigran surskribon sur la paßkapo de la papero: ARESTORDONO.
- Ãu vi konfesas, ke vi propramane skribis kaj sendis ¤i-konkretan leteron? - li vortmuelis per monotona vo¤o.
Kial mensogi al li? Mi konfirmis, ke vere mi skribis la leteron, ¤ar mi tre maltrankvilis pri la sorto de Willi. Cetere li estis mia tre bona amiko, kun kiu mi kelkfoje renkontißis hazarde ¤e la stacidomo. Kompreneble mi e¤ unu vorton ne diris pri nia sekreta kaÙejo.
- Ãu vi havis seksrilaton? - li demandis plu, per tiu sama monotona vo¤o. La vorto sonis tiel abomeninde el lia buÙo, ke mi povis respondi tute trankvile:
- Ne.
Ni ne nur unufoje amoris, sed tiulo kion povas scii pri ßi?
Mi timis, ke oficiro eksentos mian malestimon rilate lin. Li levis sian rigardon kaj malvarmkondute okulmezurinte min demandis:
- Ãu vi pensas min idioto? Atendu nur, bugrulo, vi havos ankoraª surprizojn ¤i tie...
Sen plua demando li draÙis la skribmaÙinon, tajpinte ankoraª duon-paßon, poste li energie eltiris la formularon:
- Subskribu ßin ¤i tie!
Mi provis preterkure tralegi la liniojn, sed li denove draste alkriis min:
- Subskribu jam, per la sep sakramentoj!
Mi tuj subskribis ßin. £ajnis, ke la protokolo, almenaª kion mi sukcesis vidi el ßi, precize recitis la diritajn. El ßia mezo mi povis klare legi tutan linion: “La arestito rifuzas tiun akuzon, ke li havis seksrilaton kun iu soldato de Wehrmacht...”
Li mallonge manipulis la ciferdiskon de la telefono. Post momento aperis juna soldato ¤e la pordo por forkonduki min. Antaª ol elpaÙi el la ¤ambro, mi ankoraª returnißis:
- Ãu vi scias efektive, kio okazis al Willi?
Sed li jam tute ne atentis min. Nur la soldato ekpuÙegis min:
- Eksteren!
La restontan parton de la tago mi pasigis en privata karcero, kiu efektive signifis ¤elon en la kelo, kun mallarßa aperturo al la ekstera mondo. La meblaro konsistis el klaplito sen kovrilo kaj el metala sitelo. Antaª ol fermi la pordon de la karcero, mi devis transdoni miajn zonrimenon, la¤ojn, kaj mi devis malplenigi ankaª miajn poÙojn.
Dum horoj mi sidis sola. De ekstere aªdißis kelkfoje bruo de soldatbotoj, iufoje krio de ordonoj, sed nenio alia. Mi sentis nek soifon, nek malsaton, mi maltrankvilis nur pro Willi.
Nur malfru-vespere venis en mian kapon mia patrino, Mikolaj kaj la etulinoj. Kian suferon signifos al mia patrino, kiam oni informos Ùin, ke Gestapo arestis Ùian filon...
Ïis kiam enfiltrißis iom da lumo, ankaª miaj pensoj restis tute klaraj. Sed post vesperißo, kiam mi e¤ konjekton ne havis, kio okazos al mi, paniko ekregis min. Eble nenio malbona okazis al Willi dum la bataloj... Eble mia letero vekis la atenton de Gestapo... Foje iu rakontis en la teatro, ke la samseksamo estas punata per morto ¤e SS, ¤e la militistaro kaj polico... Tiam mi pensis ßin nur tiuspeca fortimiga misinformo...
Pensoj svarmis en mia kapo. Mi kaªris en iu angulo, kaj efektive mi tute ne sciis, kie mi estas? La tuto Ùajnis nur terursonßo, el kiu mi baldaª vekißos je signalo.
Sed tiun nokton mi vane atendis la savon. Jam aªroris, kaj mi ankoraª sidis en tiu sama, rigida pozo, fiksrigardante antaª min. Poste oni donis panon kaj ian varman, nigran akvon tra la aperturo de la karcero.
Miaj gamboj estis torporaj pro la longa sidado en la sama loko. La doloro helpis min reveni en la mizeran realon de la malliberejo. Ïi tute ne estis terursonßo. Oni arestis min, ¤ar mi skribis amleteron al Willi, kaj momente mi ne scias, kiujn konsekvencojn mi devas alfronti pro tio. Ïis tiam mi povas urini en la metalsitelon, aª ma¤i la mucidan panpecon. Sed mi jam tiam certe sciis unu aferon: mi ne lasos malhonorigi nian amon.
Baldaª proksimißis bruo de paÙoj al mia pordo. Du gardistoj akompanis min en la ¤ambregon, trovißanta ¤e la alia fino de la koridoro. Ïi estis same meblita, kiel la najbara ¤ambro de la priaªskultejo: glata Ùtonplanko, blankaj muroj, lignotablo, tri-kvar simplaj seßoj kaj akvokrano sur la muro.
La gardistoj havis uniformon, por mi nekonatan. Iu el ili ordonis, ke mi staru antaª la tablon kaj atendu, poste li frapfermis la pordon post si kun granda bruo. Mi devis atendi nur kelkajn minutojn, kiam aperis tri novaj viroj. Du el ili estis manike vestitaj, sed la tria havis oficiran mantelon kun SS-insigno. Li kunportis tiun saman dosieron sub sia akselo, kiun hieraª mi jam ekkonis pli proksime:
La du pli junaj eksidis sur po unu seßon, fiksrigardante antaª sin, kvazaª la situacio enuigus ilin. La oficiro Ùovis seßon antaªen, Ùaltis la tablan lampon kaj disfaldis la enhavon de la dosiero.
- Heil, Hitler! - li salutis min, kvazaª ni nur partoprenus priparolitan renkontißon.
Mi respondis komplezeme:
- Heil, Hitler! - sed mi ne permesis al mi elmontri plian ekzaltißon.
La viro preskaª afable komencis la paroladon:
- La afero ne estas eksterordinara, ¤u? - li konstatis sen tio, ke li estus levinta siajn okulojn de sur la paperoj. - Precipe por vi. Ãu vi havas deksep jarojn? Nu, mi konsilas al vi, konfesu ¤ion sincere, tiam vi savißos senpune!
Li ripetis ¤iujn demandojn, kiujn mi jam respondis la antaªan tagon. Liaj demandoj estis ßentilaj, lia konduto kelkfoje jam sugestis preskaª personan interesißon, almenaª li ¤iam gardis sian objektivan, moderan manieron.
Ãe tiu punkto, kiam li alvenis al la seksrilato, li haltis, kaj la unuan fojon li levis sian rigardon al mi:
- Sed vi amis unu la alian, ¤u ne? Du tiel junaj knaboj, sen virinoj...
Kun nekredebla naiveco mi kapjesis, preskaª fiere:
- Jes, ni tre amis unu la alian!
Li notis kelkajn liniojn, poste li prenis aliajn paperojn el la dosiero:
- Nu, per tio ni finis ßin. Ni komencu la veran laboron!
Mi ne povis e¤ imagi, kion li volas aludi. Mi preskaª scivole rigardadis la fotojn, paperojn, kiujn li aranßadis antaª mi. Li tute amikeme invitis min veni pli proksimen:
- Bonvolu sidißi - li montris sur la seßon -, eksidu tien!
E¤ nun mi konjektis nenion. La du junuloj apud mi indiferente fiksrigardis la plankon.
Li eltiris du fotojn el la granda amaso:
- Jen, rigardu tiujn. Ili estas tiuj personoj, kiuj jam plurfoje, senkaÙe proksimißis al knaboj, ofte multe pli junaj ol vi. Tiuj du viroj loßas en Thorn, vi certe konas ilin.
Mi neniam vidis ilin. Mi nee skuis mian kapon. Momenton li suprenrigardis, kaj lia vizaßo rimarkeble farißis kelkajn gradojn pli malvarma. Sed li ser¤is plu inter la fotoj.
- Ãu vi konas tiun viron?
Mi denove devis kapnei.
- Ãu tiun personon - ¤i tie?
Mi ankoraª ne reakiris mian forton tiomgrade, ke mi povintus subpremi mian etan, animan ekvibron. Li estis la unua persono sur la fotoj, kiun mi vere konis - la juna tenoro el la teatro, kiu tiutempe vekis en mi tiel grandan admiron, kiel Barinkay en la opereto Ciganbarono. Nun kion fari?
- Nu? - dum momento malaperis la amikema tono el la vo¤o de la oficiro.
E¤ tiam mi ne povis kolekti mian forton, tiel tute neatendita pugnobato puÙfaligis min de sur la seßo, kaj ankaª li mem salte levißis:
- Nun jam finu viajn infanajn ludojn! Ili estas la plej konataj samseksemuloj en la urbo - ne kredu, ke vi povas Ùajnigi la senkulpulon antaª mi. Mi bezonas vian konfeson, por malliberigi tiujn krimulojn, delogantojn de la junularo. Se vi ne helpos nin, okazos malbono al vi, prostituiteto!
Per la kriegado li pelis sin en furiozon. Mi denove staris rekte sur tiu loko, kien la gardistoj starigis min, e¤ unu silabon mi ne povis eligi tra mia gorßo. Mane li signalis al la junuloj, poste li residis sur la seßon. Ili ekstaris kaj paÙis senpere malantaª min.
- Do - ankoraªfoje! La SS-oficiro fingre forigis ion de sur sia mantelmaniko kaj denove levis la foton. - Kiu li estas?
- Mi vere ne scias tion - mi diris mallaªte.
Li iomete levis siajn brovojn. En la sekva momento la pugno de iu bat-torturisto bokse trafis mian flankon. Ãiu enspiro signifis teruran akradoloron al mi, sed mi sukcesis resti rekte staranta, sen Ùancelißo.
- Kie li kutimas fiki vin? - li kriegis kaj fingre montris sur la foton de la juna tenoro.
- Mi konas lin nur el la teatro! - mi respondis rapide, antaª ol ili estus denove batintaj min je mia flanko.
- Ãu vi ne volas kunlabori kun ni? Bone! - Lia vo¤o mallaªtißis tiom, ke mi apenaª komprenis lin. - Mi lasos vin kun miaj amikoj por iom da tempo. Eble venos en vian kapon io kaj alia dum mi forestos...
Pakinte la akton, li mallaªte, tute milde fermis la pordon malantaª si kaj forlasis la ¤ambregon. Tiumomente mi e¤ ne pensis pri tio, ke iam mi ankoraª forte deziros, ke tiu abomenindulo revenu.
Iu torturisto tuj puÙegis min al la tablo kaj kolere alkriegis min kun terura germana akcento:
- Detiru vian pantalonon, pugofikulo!
Ambaªmane mi forte prenis la randon de la tablo kaj atendis senmova. Kion fari kontraª du torturistoj? Mi povis nur esperi, ke ni rapide finos la aferon.
Preparißinte, ili eltiris sian zonrimenon el sia pantalono.
- Mi ne kutimas du foje paroli! - diris iu kun granda emfazo kaj staris senpere antaª min. Mi provis malrapide levi mian kapon por rigardi rekte en liajn okulojn, sed tiam li ekbatis min je la vizaßo tiel forte, ke mia haªto tuj krevis, kaj la sango ekkovris min.
- Mi volis nur vian bonon, kiam mi diris al vi, ke detiru vian pantalonon, samseksema, pola porko! Alie vi aspektos multe pli malbele ol birdotimigilo dum via tuta vivo! - li kriegis rida¤ante kaj la duan fojon denove frapis en mian vizaßon. Nun li trafis miajn lipojn, kiuj tuj komencis Ùvelißi.
Mi provis malbutonumi mian pantalonon kun tremantaj fingroj. Tiam ankaª la alia ekparolis:
- Ãu vi bezonas ¤iam tiom da tempo al tio, pugokapulo?
Fine mi sukcesis malsuprenigi mian nigran, longtuban pantalonon. Alia bato trafis min.
- Rapide, rapide, ankaª vian kalsoneton, poste surventrißu sur la tablon!
Unue mi komencis Ùancelißi, miaj genuoj fleksißis, tremetis, Ùajnis tute neebla elpaÙi el mia kalsoneto sen tio, ke mi ne falu. La du torturistoj videble estis ravitaj de la spektaklo, ili nur staris kaj plezure atentis mian aga¤on. Baldaª iu enuis la amuzißon, deÙirinte mian kalsoneto per unu tiro, li draste puÙis min sur la tablon.
Mi ne sciis ßis tiu punkto de mia vivo, kiel grandan doloron mi povas elteni, antaª ol ¤esi homa esta¢o, antaª ol mi perdis mian tempo- kaj spac-senson, antaª ol mi tute senkonsciißis. La sekvaj horoj, tagoj restis en mia memoro nur kiel obtuza vibrado. Oni flanken¢etis mian turmentitan korpon, poste starigis kaj denove draÙis min. La mezuro ne estis distingebla, simple ¤io kaªzis al mi konstantan doloron.
De miaj Ùultroj ßis miaj femuroj longaj vundoj faªkis sur mia sanganta korpo, tial mi klopodis ¤iumaniere fali surventren en la paªzoj de la batado, kiam oni ¢etis min en la karceron. Fine jam konfuzißis en mi e¤ tio, kial mi estas efektive ¤i tie. Willi, mia patrino, Mikolaj - ili ¤iuj forviÙißis el tiu mondo...
Post kelkaj tagoj - mi e¤ konjekton ne havis kiom pasis precize - oni lasis min kuÙi pli longe. Ïis nun mi ricevis trinki nur akvon kaj tre malofte teon, sed nun oni donis al mi legoma¢supon, kiun iu arestito provis manßigi al mi
Kiam mi ekdormetis, tuj teruraj sonßoj interrompis mian ripozon. En tiuj ripetißis la okaza¢oj de la pasintaj tagoj. Baldaª ekregis min tiel forta timego, ke mi devis kolekti ¤iun mian forton por resti maldorma, ßis mi povis.
Mi bezonis du pluajn tagojn, ke mi povu mem ekstari, kiam mi devis uzi la ladsitelon. Miaj vundoj ne estis flegprizorgitaj, tiuj terure bruldoloris kaj jukis. Sed en mia ¤elo trovißis nenio alia krom la lito kaj sitelo, nur kruda kovrilo.
Subite oni en¢etis miajn vestojn. Malrapide, singarde mi komencis vesti min por ne Ùirdifekti miajn krustißintajn vundojn. E¤ tiun vesperon oni kondukis min al nova priaªskulto. Mi tutkorpe komencis tremi, paniko kaptis min, ke oni denove draÙos min.
Estas malfacile imagi, kiel grandan malpezißon mi sentis, kiam mi denove staris vidalvide al la SS-oficiro. £ajnis, ke li estis okupita per alia afero, kaj iomete ßenis lin, kiam la gardisto akompanis min en lian ¤ambron.
- Nu - ¤io estas en ordo? Jen la protokolo, subskribu ßin ¤i tie...
Mi tute ne kuraßis demandi, ¤u oni lasos min libera, aª efektive kio estas tajpita en la multpaßa dosiero. Mi diris nur tion:
- Jes, mi subskribos ßin - kaj mi jam skribis mian nomon en la malsupran parton de la papero kun tremanta mano.
Ãe la fino de la teksto mi ekvidis la daton: mi pasigis dekdu tagojn ¤i tie!
Tuj poste oni katenis kaj metis min en tegitan Ùarßaªton. Krom mi sidis ankoraª maljuna malliberulo sur la planko, kiu aspektis same tre malbone, dumvoje li konstante fiksrigardis antaª sin.
KaÙrigardinte tra la kradoj, mi rapide divenis, kio estas la celo de nia veturo. Oni transportas nin al Okraglak, en la Urban Rondprizonon de Torun. Almenaª mi savißis el la ungegoj de Gestapo.
Maljuna oficisto diris en la malliberejo, ke ili ne havas vestojn por la bagnanoj, tial komence mi devas uzi mian civilan vesta¢on, cetere jam malpuran, poste mi devas skribi al mia patrino, por ke Ùi sendu al mi puran vesta¢on. Antaª ol konduki min en la kolektivan karceron oni faris tri fotojn pri mi, kiel pri persono estanta sub preventa aresto.
Kvankam mi pasigis proksimume tri monatojn en la karcero, en la societo de ok-dek prizonuloj, mi apenaª havis memorojn pri tio. Komence mi opiniis laª ilia aspekto, ke mi estas fermita kun vere gravaj krimuloj, sed post kelkaj tagoj, kiam mi la unuan fojon povis iris en la banejon, hazarde mi ekvidis min en la spegulo. Mi devis konstati, ke nek mi aspektas pli fidinda ol ili.
Mi silentis same, kiel ankaª la aliaj, enprofundißinte en miajn pensojn. Ãiu atendis sian proceson kun timego, kion alportos la futuro al ili.
Mi ne rajtis skribi leteron hejmen. Dufoje oni permesis al mi plenigi formularon, en kiu mi povis peti kelkajn aferojn de hejme. Nek mi patrino kaj nek Mikolaj rajtis skribi al mi, kaj kompreneble ili ne povis viziti min. Tiujn kelkajn vestojn, kiujn mia patrino sendis, post nelonge mi interÙanßis kun iu prizonulo, kiu apenaª havis surpreni ion. Rekompence li donis al mi pecon el sia panporcio. Ju pli longe mi estis tie, des pli forte turmentis min la malsato.
Iun posttagmezon - ekstere jam komencis neßi - laªkutime mi gapis tra la fenestro de la karcero la videblan, mallongan parton de la strato. Momenton mi ne kredis miajn okulojn: ¤u mia patrino estis sur la transa flanko de la strato, kiu malrapide promenis plu antaª la malliberejo.
Plengorße mi kriegis tra la kradoj:
- Panjo!
Sed antaª ol mi povintus ripeti tion, iu mia samkarcerano fortiris min de la fenestro kaj pugne minacis min:
- Fermu vian buÙa¤on, fra¤jo! Ni ne volas ricevi batojn pro vi kaj pro via patrino!
Estis severe malpermesite elkrii tra la fenestro de la karcero, sed tiumomente la malpermeso tute ne ekideis al mi. Tamen mi restis plu ¤e la krado, eble mi almenaª povus ¢eti unu rigardon al mia patrino. Kaj jen Ùi aperis denove ankaª la duan fojon sur la mallonga parto de la strato, ser¤rigardinte supren al la malgrandaj fenestroj - Ho. Kara mia patrino, panjo! Unu horon mi gluißis al la glacimalvarma fero, ankoraª trfoje mi povis vidi Ùin, poste Ùi ne plu venis. Miaj fingroj rigidißis. Malrapide mi malsuprenglitis sur la plankon, kaj mi komencis amare plori - la larmoj Ùirißis el la profundo de mia animo, de tie, kien nek la batoj de Gestapo povis atingi...
En decembro de 1942, kelkajn semajnojn antaª mia dekoka naskißtago, iun matenon oni subite diris al mi, ke okazos mia tribunala proceso ankoraª tiun tagon posttagmeze. Mi devis duÙi kaj surpreni miajn lastajn, purajn vestojn. Oni jam ne permesis al mi reveni al miaj samkarceranoj. Ãirkaª tagmeze oni enigis min en prizonultransportan aªton kaj veturigis min al la tribunalo. Mi devis atendi proksimume du horojn en ¤ambro, antaª ol mi estis kondukita en la procesejon.
La ¤ambrego kun intarziaj muroj faªkis preskaª tute malplena. Tri viroj sidis antaªe en talaro, la kvara estis komisiita per la skribo de la protokolo. Mi devis okupi lokon kelkajn metrojn de la jußistoj. Mi apenaª kuraßis ¤irkaªrigardi. En la unua vico sidis virino, fiere rektißinte, en nigra vesta¢o - mia panjo! £i sendis al mi apenaª rimarkeblan rideton. Dio mia, kion Ùi devas nun aªskulti ¤i tie.
Post la konigo de miaj personaj indikoj, la jußisto meze sidanta, komencis la “pridemandadon”. Efektive jam ne estis demandoj. La jußisto kontentißis per la ekspliko de sia opinio sen tio, ke mi povintus respondi per du interligaj vortoj.
- La akuzito - li komencis tiel sian ¤iun duan, tre patosan frazon - plurfoje estigis kontraªnaturan rilaton kun multaj personoj el la sama sekso sen tio, ke li pentus en la plej malgranda mezuro la konsekvencojn de sia fiagado. Ãio ¤i tute ne estas nova afero. Li praktikas tiun agado proksimume du, sed minimume unu jarojn. La akuzito estas polo laª lia deveno. Li ne fortimißas praktiki sian fiagadon ne nur kun tiuj personoj, similaj al li, sed li ruze delogis ankaª iun soldaton de Wehrmacht. Lian faron, unu certan kazon ankaª li mem konfesis. Mi proponas kondamni la akuziton al multjara puno, plenumata en prizono, laª la paragrafoj n-ro 175 kaj 175/a de la germana kriminala kodo, izolite de la socio, en la intereso de la reakiro de liaj homaj ecoj.
Mi komprenis nek la duonon de liaj tro-ornamitaj frazoj, sed dume kion pensis mia patrino?
Post kelkaj minutoj oni jam eldiris la verdikton:
- La akuziton, konsidere la gravecon de la afero, malgraª lia junaßo, mi kondamnas al kvin jara malliberigo, plenumata en prizono!
E¤ ne rigardinte sur min, li frapfermis la dosieron, kaj la skribisto tuj komencis premadi la paperfoliojn en sian aktujon.
Gardisto kaptis kaj forkondukis min el la ¤ambrego, apenaª brakdistancon proksime de mia patrino. Mi ne povis interÙanßi e¤ unu vorton kun Ùi. Kiam mi provis almenaª malrapidigi miajn paÙojn, mia akompananto malpacience puÙegis min antaªen. Lastfoje mi ankoraª kaptis la rigardon de mia patrino - Ùi rekte staranta postrigardis min, Ùi denove provis mimi ridon sur sia vizaßo, sed dume el niaj okuloj fluis la larmoj nehaltigeble...
La duan aª la trian tagon post la proceso oni transportis min en la fifaman prizonon de Koronowo - la germana nomo de la urbo nun estas Crone. Jam antaª la germana okupacio ßi havis teruran famon. Nun estis senditaj poloj kaj polaj judoj tien, kondamnitaj ekskluzive laª la germana jußado. Iun parton de la iamaj germanaj prizonuloj oni liberigis, la alian parton oni transigis aliloken.
Koronowo estis la infero mem. La provosoj efektive kontrolis nur la laboron, poste regis la pugnorajto en la restinta tempo. Nur la fortuloj, havantaj sufi¤e bonan korpkondi¤on povis sin teni.
Tuj post mia alveno oni forprenis miajn vestojn kaj tondis min kalva. Antaª ol mi ricevintus mian ¤ifonan, foruzitan prizonulan vesta¢on, oni Ùutis mian tutan korpon per ia abomeninde malbonodora, desinfektiga pulvoro.
Baldaª oni puÙe kondukis nin en alian blokon, kie trovißis la karceroj. Kvankam la ¤eloj ne estis grandaj, tamen minimume kvardek homoj estis amasigitaj po unu ejo. Kiam la ferpordo frapfermißis malantaª mi, ¤iuj okuloj direktißis al mi. Junulo, kiu apenaª estis pli aßa ol mi, anstataª saluto, li tiel forte piedbatis mian posta¢on, ke mi puÙißis tri-kvar paÙojn antaªen, en la mezon de la ¤elo.
- Alo, pugofikulo! - li akre ekkriis mokante.
Feli¤e la aliaj tute ne atentis lin. Malpli juna, fortmuskola bagnano mangeste invitis min al si:
- Bone atentu min, bugrulo! Mi estas la rangsuperulo ¤i tie, kio signifas tion, ke mi kaj miaj homoj ordonas. Ni ¤iuj estas kondamnitaj al dumviva malliberigo, sed vi post kelkaj jaroj estos ekstere, se ankaª Dio volas tiel. Simpledire, por pli bone kompreni tion: la kontrolo pri la manßa¢o estas en nia mano. Nur foje provu forkaÙi ion por vi sen nia permeso, poste vi povos rigardi vin! Ni ne havas liberan liton. Ser¤u alian kuÙlokon por vi!
Per tio li turnis sin al liaj homoj. La intereso de la aliaj malpliißis. Eble ili atendis ian grandiozan spektaklon, sed la pola knabo, kondamnita laª la paragrafo n-ro l75, ne signifis specialan sensacion al ili. Cetere tiu formo de la saluto Ùajnis tute normala.
Heziteme mi ¤irkaªrigardis. Kie mi povus pasigi la nokton sen tio, ke mi kolerigus iun ajn? En la karcero Ùvebis penetra fetoro. Post nelonge mi divenis ties kaªzon: en iu angulo vicißis kelkaj ladsiteloj, kiuj verÙajne estis malplenigitaj nur en certa tempo. En la vidalvida angulo staris malgranda, rondforma forno, kiun ¤irkaªsidis la rangsuperulo kaj liaj homoj. Mi do ie en la mezo klopodis trovi lokon por mi.
La knabo, akceptinta min ¤e la enirejo, e¤ momenton ne forprenis siajn okulojn de mi. Li denove paÙis al mi:
- Malaperu de tie ¤i! Ïi estas mia kuÙejo! Ãu vi pensas, ke mi permesos al pugofikulo, ke li konstante palpadu min?
Volonte mi estus batfaliginta lin tie. Kion imagas tiu spiono? Ãu ni ne remas en la sama boato? Sed mi subpremis mian koleron. Unue mi volis klare vidi la ludregulojn. Tute ignorinte lin, mi tirißis de li kelkajn metrojn al maljuna, skelete maldika viro, kiu ¢us flikis siajn truohavajn Ùuojn.
Mi demande rigardis sur lin, kaj kapjesinte, li daªrigis sian laboron. La planko estis glacimalvarma. Kiel oni povas ¤i tie pasigi e¤ unu nokton sen malsanißo je pulmito? La maljunulo rimarkis mian senkonsilan mienon kaj mangeste montris al proksima ni¤o. Tie mi trovis pajlon. Mi provis fari el ßi malgrandan neston sur la lasta libera loko.
Baldaª la rangsuperulo kriis iun komandon, kiun mi ne komprenis. La plimulto de la viroj tuj salte levißis kaj staris al la siteloj en longa vico por urini, antaª ¤ies okuloj. Post nelonge evidentißis, ke la vizito de la necesejo estis permesita ¤iutage nur foje, matene, antaª la komenco de la laboro. La vicostaro apenaª finißis, la sola, pala, elektra lampo de la ejo tuj estingißis. La viroj grumblante-murmurante sternißis sur siaj noktaj kuÙejoj.
Post kelkaj minutoj, je mia konsternißo, dum momento komencißis granda tien-reen irado sur mia korpo. Estis tro mallume vidi kion ajn, tial mi klopodis palpadi, kio okazas. La pajlo estis plena de la plej diversaj fiinsektoj, kiujn tute ne ßenis la desinfektiga pulvoro. Puloj, pedikoj, kaj kiu scias ankoraª kiuj esta¢oj, tiel malgrandaj, ke estis tute neeble simple kapti ilin. La plimulto tuj boris sin sub mian haªton. Iuloke mi provis forigi ilin, sed kiam mi eltiris iun, tuj poste alia trovißis sur ßia loko. Matene mia korpo estis plena de rußaj inflamoj, kiujn kaªzis la Ùirißinta kapo de la fiinsektoj. Kompreneble tute ne eblis dormi inter tiuj cirkonstancoj.
Estis mallumo - mi sentis tiel, ke ankoraª ne pasis noktomezo -, kiam eksonis akra sono de fajfilo en mia proksimo. Ãirkaª mi ¤iu salte levißis kaj rapidis al la pordo. La maljunulo, kuÙanta apud mi, amike skuis min:
- Nu, venu, filo mia, ni havas nur kvin minutojn por viziti la klozeton. Kvin minutoj por kvardek homoj... poste vi povas feki en vian pantalonon. Nu, ek, rapide... - Ankaª li fervore stumbletadis post la aliajn.
Mi tiom konsternißis, ke unue mi nevole ¤irkaªrigardis, kia mondo ßi estas, kien mi trafis! Dume oni denove Ùaltis la palan, elektran lampon. En la karcero restis nur la superrangulo, kiu donis la fajfilsignalon, kaj ankoraª du homoj, kiuj verÙajne ne devis partopreni la komunan fekadon. Sed estis tie ankaª iu alia. Jes - el la ni¤o de la superrangulo elvena¤is dormeme tiu knabo en kalsoneto, kiu provis ridindigi min. Neniu el ni diris e¤ unu vorton. Mi Ùajnigis, kvazaª mi pensus nenion pri la afero, kaj mi ekiris post la aliajn.
Sed mi jam malfruißis. La unuaj homoj jam komencis revenadi. Ili elprena¤is ladtelerojn, enkavißintajn ladskatolojn kaj kolektißis ¤irkaª la superrangulo.
- Vi restos ¤i tie! - la ¤ambrestro alkria¤is min, ßuste tiam, kiam mi volis forlasi la karceron. - Elportu la ladsitelojn!
Li direktis sian sekvan ordono al la magra maljunulo, kiu estis mia kuÙ-najbaro, ¢us reveninta kaj preteriranta min:
- Nu ek, montru al la nova knabo, kie estas la latrino, sed ankaª vi kunportu du sitelojn!
Senvorte ni prenis la fetorajn sitelojn. Ili estis tiel pezaj, ke tute ne estis eble porti tiujn rektedorse sen tio, ke ilia enhavo ne elverÙetißintus. Kiam ni atingis la latrinojn, kaj fine ni povis malplenigi tiujn, ni malbonodoris kiel ratoj. Nur tiam mi vidis, ke la maljunuo tutkorpe tremas.
Li kaptis mian manon kaj diris suspirante:
- Mi nomißas Kajtelberg, la juda tajloro Kajtelberg - ¤u vi jam aªdis pri nia vendejo en Varsovio?
Mi nee skuis mian kapon. Kion devis travivi tiu ¤i homo? Kaj kio estas ankoraª antaª mi?
- Sciu, mi havas filon, ßustedire mi havas kvar filojn kaj du filinojn, sed iu mia filo estas proksimume samaßa kiel vi. Jam de monatoj mi ne vidis ilin...
Dume li spasme premadis mian manon:
- Vi devas transvivi tion, ¤u vi komprenas? Mi scias, ke mi jam ne eltenos longe, sed vi devas persisti, promesu tion al mi! Devas esti iu, kiu rakontos iam, kio okazis ¤i tie!
Mi ne sciis, kion diri al li. Liaj vortoj profunde kortuÙis min, e¤ por momento mi forgesis mian propran mizeron, mian jukantan haªton, la turmentigan malsaton, la mankon de Willi, de mia patrino kaj Mikolaj.
- Ãu mi povas fari ion por vi? - fine mi malfacile eligis la demandon.
Li retiris sian manon.
- Jes, kiel eble plej rapide vizitu la necesejon, antaª ol ni devas reiri - kaj li provis e¤ alrideti min.
En la karcero jam okazis la porciigo de ia varma likva¢o en la ladtelerojn. Mi ne havis ujon por la likva¢o, tiel la oldulo diris, ke ni ambaª uzu lian teleron. Kaj li vere sukcesis akiri iom pli grandan porcion!
Ekstere komencis aªrori griza tago. Baldaª ni vicißis por kontroli nian etaton, de tie ni marÙis ritme paÙantaj al diversaj laborejoj. Jam tiun unuan matenon ekregis min la sento de monotoneco, kiel mi disfibris la kanabÙnurojn. Ïi estis la sola laboro, kion mi devis fari dum la sekvaj tagoj, semajnoj, monatoj, potage dek horojn, ¤iusemajne ses tagojn. Interrompinte la labortempon, unu horon oni pelis nin al la freÙa aero por ¤irkaªkuri plurfoje la ruba¢terenon. Kiu stumble falis aª postrestis, tiu ricevis kelkajn batojn sur sian dorson per bastono aª per skurßo. Foje, kiam mia peza lignoÙuo falis de sur mia piedo, oni ekbatis min je la reno tiel forte, ke mi apenaª povis spiri dum unu semajno. Sed ¤io ¤i ne estis malofta¢o en Koronowo. E¤, ßi estis la kutima.
Inter la malliberuloj disvastißis la famo, ke en la Ùtonminejo de la koncentrejo de Sachsenhausen la situacio estas multe pli malbona. Ãiam pli ofte oni sendis tien rekompletigon de laborforto, tial ni nur povis preßi, ke ni ne estu en la sekva transporto. Sinjoro Kajtelberg rakontis, ke oni altnombre sendis samseksemulojn tien. Tiu ¤i viro havis ¤iam pli fortajn, patrajn sentojn al mi, kelkfoje li donis al mi e¤ el sia panporcio. Komence mi ne volis akcepti ßin, sed li ¤iufoje provis konvinki min:
- Mia stomako simple ne deziras ßin. Mi petas vin, Stefan, manßu tion, antaª ol la superrangulo kaj lia bando forprenos ßin!
La jaro 1943, mia dekoka jaro pasis sen tio, ke mi rimarkintus la pason de la printempo, somero, aªtuno. Kvankam la Ùanßißo de la sezonoj ¤iam plezurigis min.
Ni rajtis sendi leteron hejmen en ¤iu dua monato, sed nur kondi¤e: se ni skribis tion germane, gramatike ßuste, bone konceptite. Cetere la cenzuristo ne okupißis pri ßi. Nur malmultaj sciis germane, kaj malpli multaj konis la ortografion. Sinjoro Kajtelberg vidis en tio mian prosperon:
- Stefan, proponu viajn servoj al la homoj! Ãiu kapablo, kion vi povas utiligi ¤i tie, helpas vian transvivon.
Mi maleme anoncißis post kelkaj tagoj ¤e la karcerestro, kiu same malbone parolis germane, ke mi volonte helpus en la skribado de la leteroj.
Li suspekteme okulmezuris min:
- Kiom vi petas por ßi?
Kiel li komprenis tion? Sed sinjoro Kajtelberg kuraße interrompis:
- La kutiman tarifon! Po unu por ¤iu letero!
- La negoco estas farita! - kapjesis la superrangulo. - Montru do, kion vi scias!
Tiel komencißis mia kariero, kiel prizon-skribisto, kion mi povis danki ekskluzive nur al la maljuna Kajtelberg. Por unu letero mi ricevis du cigaredojn, kiuj estis uzataj, kiel valuto en la malliberejo, - ¤ar mi ne fumis, kaj ofte montrißis manko en la tabak-provizo - mi akceptis anstataª ßi kiujn ajn samvalorajn varojn. E¤ nun mi miras, ke la bando de la karcerestro kial ne forprenis la tiel akiritajn manßa¢ojn, kvankam pli frue ili ofte rabis miajn multe pli malgrandajn nutra¢porciojn.
Kiam iu jam estis tre malsata, mi skribis lian leteron senpage. Sed mi devas aldoni, tia¢o okazis nur tiam, kiam sinjoro Kajtelberg aª mi ne suferis pro gastraj doloroj de malsato. Nun jam mi hontas, sed tiam mi ankoraª ne konsciißis pri la majesta sento de rezigno, kiam bezono turmentas ankaª aliajn.
Mia respekto videble kreskis, kaj la malbonvolaj rimarkoj rilate mian samseksemon maloftißis. Eble oni estimis, ke mi kaj la maljuna Kajtelberg tiel forte kuntenis, malgraª tio, ke seksrilato ne estis inter ni. Dume la samkarceranoj trompis unu la alian tiel, kiel ili povis.
Iun vintran vesperon germana gardisto aperis ¤e la pordo de la ¤elo, kaj vokis la superrangulon. Dum momentoj ili nur flustradis, sed ni time interkonsilißis, ¤u ankoraª mankas kelkaj homoj el la transporto, sendota al Sachsendausen? Sed nia estro jam kriegis:
- Stefan, venu ¤i tien! Vi estas elektita al speciala tasko! Rapide, kuru!
Mia koro forte batis. Jen estas la fino! Sinjoro Kajtelberg tute palißis pro la maltrankvilo. La aliaj malpezißis, sed ne aªdißis fi-ßojaj rimarkoj. En la lasta sekundo mi ankoraª transdonis al la maljunulo miajn restintajn cigared- kaj panporciojn, poste mi sekvis la gardiston. Kajtelberg postrigardis min tiel paralizißinte, kvazaª li estus spektanta sian propran ekzekutceremonion.
Kiam ni estis ekstere, la gardisto turnißis al mi:
- Kial vi ne ßojas? Vakantißis unu posteno en la kontoro, oni bezonas iun, kiu bone scipovas skribi kaj paroli germane. Vi scipovas, ¤u jes?
La timo paralizis min tiel, ke unue mi ne povis e¤ respondi. Kompreneble nek por mi estis sekreto, ke la laboro en la kontoro aª en la deponejo signifas multajn privilegiojn. E¤ tiun tagon - la unuan fojon dum mia restado en Koronowo - mi povis duÙi min per varma akvo, oni desinfektigis min ankaª la duan fojon, kaj mi ricevis flikitan, sed puran vesta¢on. Kia festo ßi estis! Oni difinis mian novan lokon en tripersona ¤elo. Matene mi tuj volis porti la sciigon al la maljunulo.
Sed matene, kiam mi alvenis al mia iama, kolektiva ¤elo, la labortempo jam komencißis. La laboro en la kontoro estis nekompareble pli facila kaj agrabla ol disfibri la malpuran kanabon.
Fine, antaª la vespera vicißo mi sukcesis reiri al mia malnova ¤elo. La viroj preskaª amikeme salutis kaj gratulis min pro mia “avanco”. Tamen estis ia stre¤iteco en la aero, kion mi ne sciis, kiel klarigi. Kiam mi ser¤is okule Kajtelberg-on sur la kutima loko, mi nenie trovis lin. Dio mia, kien li malaperis? Mia samkarcerano, kiun mi alkriegis, anstataª respondi, li nur fiksrigardis la plankon. Mi turnis min al la superrangulo, sed kvazaª ankaª tiun krudulon emociis io:
- Ne ekscitißu tiom, Stefan! - li diris nekutime mallaªte. - Certe tiel estis plej bone al li...
Mi kaptis lian brakon malesperißinte:
- Kion vi faris al li, porkoj? Mi volas scii, kie li estas?
- Li kolere forpuÙis min de si, sed nun li ne estis tiel brutala, kiel alifoje.
- Lasu min trankvila pro tiu maljuna kompatindulo! - kaj fininte la aferon, li turnis sin. Mi kaptis la junan, judan knabon, starantan apud li, kiu antaª nelonge venis en la ¤elon.
- Sinjoro Kajtelberg... - li balbutadis - sinjoro Kajtelberg metis finon al sia vivo. Li tran¤is siajn vejnojn ankoraª hieraª vespere. Li faris tion post kiam oni forkondukis vin. Neniu vidis kaj aªdis ion. Kiam hodiaª matene ni salte levißis post la komando, li jam kuÙis mortinta ¤i tie, sangoperdinta...
La morto de la oldulo konstante hantis min dum mi estis en Koronowo. Malgraª la pli bonaj laborcirkonstancoj mi ne povis forigi el mia memoro la okazinta¢ojn. Mi donintus ¤ion por forlasi tiun ¤i abomenindan lokon.
Pli frue la nura transvivo okupis mian ¤iun atenton. Mi pensis nur pri la sekva panpeco, aª pri hejtita ¤ambro. Sed la relativa komforto de la kontoro vekis en mi la sopiron al normala vivo - kaj la amon al Willi, kiu revivißis en mi tiel forte, kvazaª ßi okazintus nur antaª kelkaj tagoj. Ãu mia letero kaªzis al li malbonon? Ãu eble oni torturis ankaª lin - aª okazis al li io pli malbona... Willi - mi nur scius, ¤u li ankoraª vivas... Mi provis forte kredi tion...
Antaª ol miaj planoj pri la fußo konkretißus, oni sendis min en urbon Stuhm, pro mia bona konduto, komence de 1944, en la reedukejon por junuloj. Poste mi eksciis, ke laª la intecoj de la germanoj, oni volis “germanigi” certanombrajn polojn. Kaj mia patrino pro sia timzorgo, ke mi eble ne eltenos la prizonan vivon, Ùi prezentis petskribon, tiel ankaª mi estis registrita en la III-a grupo de la “etat-listo”. Efektive ßi estis la kaªzo de mia translokigo. Stuhm havis multe pli bonan famon ol Koronowo. Nove-denove venis en mian kapon, kiel opinius Mikolaj pri ¤io ¤i?
Alveninte en urbon Stuhm, ia malsano atakis min, kiun mi ricevis ankoraª en Koronowo pro la konstanta malsufi¤o de manßa¢o kaj pro la nekredeble malbonaj higienaj cirkonstancoj. Sur mia dekstra gambo estißis pusa vundo, kiu pli kaj pli grandißis. Tute ¤esis la medikament-provizado en la prizonulhospitalo, oni sendis ¤iun medikament-transporton al la batalantaj trupoj.
Sed la semajnojn, pasigitajn en la hospitalo, mi sentis luksa feriado, ¤ar fine mi ne devis labori. Mi estis en unu ¤ambro kun dekdu knaboj, el kiuj nur mi estis polo. La aliaj venis el Francio, Belgio, Nederlando, kiujn la germanoj konsideris homoj, apartenantaj al la “pli valora kategorio”. La knaboj kompreneble ne sentigis al mi tiun freneza¢on, ¤io estis en ordo rilate ilin. La malamo kontaª la germanoj kunligis nin, ne nur pro la okupacio de niaj landoj, sed disiginte niajn familiojn oni esperis eduki nin “pli bonaj homoj”.
Dekstre de mi kuÙis Jaap, la dekkvin jara, nederlanda knabo, kiu venis ¤i tien el vilaßeto, situanta ¤e la Norda maro. Pro la brilantaj, bluaj okuloj kaj pajloflavaj haroj li povintus elpaÙi el kiu ajn germana, propaganda broÙuro. Sed li tute ne intencis revadi pri la Granda Germana Mondimperio. Liaj gepatroj partoprenis la rezistan movadon, kaj ili kaÙis judan knabon, samklasanon de Jaap en la kelo. Oni kaptis lian patron dum demostracio en Amsterdamo, kaj post nelonge ankaª lia patrino estis arestita. Jaap vundis iun el la arestantaj soldatoj per tran¤ilo.
Nokte, kiam la aliaj jam dormis, Jaap Ùteliris al mi. KuÙinte en mian liton, li rakontis la historion de sia familio. Mi aªskultis lin kun retenita spiro.
- Kaj kio okazis al via samklasano, al la juda knabo? - mi demandis flustrante.
- Mi nur scius tion! - liaj okuloj brilis en la mallumo. - Kiam la soldatoj enpenetris, Pieter sukcesis rapide malaperi en la kelo. Post la interbatado ili nur supra¢e trase¤is la domon, ¤ar ili provis kiel eble plej rapide veturigi tiun soldaton al la kuracisto, kiun mi vundis per tran¤ilo. Ili ne trovis Pieter-on. Sed li ne longe povis resti en la sigelita loßejo. Mi Ùatus scii, kie li estas nun?
- Ãu via patrino?
- Oni disigis min de mia patrino en la malliberejo de Amsterdam. Baldaª mi eksciis, ke oni kondamni Ùin al dek jara puno, pasigota en prizono. Feli¤e...
- Kial feli¤e?
- Imagu, kiel malesperiga estas tio, se vi scias, ke oni ekzekutos ankaª Ùin, kiel... - lia vo¤o rompißis. Sed el tio mi jam komprenis, ke li neniam plu revidos sian patron.
De tiu vespero ni farißis amikoj. Kompreneble li diris, ke li vidas la virojn alimaniere ol mi, tamen li ekdormas pli facile, se ni povas dormi en la sama lito. De tiam mi ne renkontis homon, similan al Jaap, kiu tiel kompreneme akceptis tiujn aferojn.
Kelkfoje ni ridis tiel gaje, kiel bazlernejanoj, sed cetere ni formis sufi¤e komikan paron: Jaap havis ßistrunke fiksigan lig-bandaßon pro sia krurfrakturo, mi estis bandaßita de mia genuo ßis mia kokso. Ni bele aspektis unu apud la alia.
Tiu idilio subite finißis fruan someron de 1944. Ni ne sciis, ke post kelkaj monatoj ni denove revidos unu la alian. Iun matenon e¤ gardisto envenis en la malsanulan ¤ambregon kun la kuracisto, ser¤ante laboristojn. Li vizitis ¤iun ¤ambron de la hospitalo, ne Ùparante la penon, trovi la “simulantojn”.
Ni klopodis kuntiri nin kiel eble plej malgrandaj sub nia kovrilo. Vidinte mian simptomar-registrilon, pendigitan ¤e la fino de mia lito, kiel longe mi kuÙas ¤i tie, la gradisto Ùiris je slipoj la paperon pro kolero kaj komencis kriegi al la kuracisto:
- Ãu vi ne scias, ke ßi ne estas sanatorio? Tiu bastardo jam delonge devus labori!
La kuracisto ne estis malkuraßa kaj aplombe respondis:
- La knabo havas multajn, gravajn inflamojn, kiuj apenaª estas kuraceblaj en la nunaj cirkonstancoj...
Sed la gardisto tute ne atentis lin kaj interrompis lian parolon:
- Ek, ellitißu! Rapide! - kaj li detiris la kovrilon de mi.
Mia unua provo ekstari ne sukcesis, mi tutkorpe falis sur la plankon. Per tio mi multe pli kolerigis lin:
- Se vi ludos plu, bugrulo, mi tuj mortpafos vin!
La kuracisto fine sukcesis aranßi tion, ke sub preteksto de Ùanßo de bandaßo mi restu ankoraª unu horon en la hospitalo. Lamante el la malsanula ¤ambro, mi povis Ùanßi nur mallongan adiaªan rigardon kun Jaap.
En la sekvaj semajnoj, monatoj mi estis postenigita al la ta¤mento de tiu abomendinda gardestro Petersen. Mi gravuris lian nomon en mian memoron. Li devenis el Hamburgo kaj estis tiaspeca homo, kiu konsideris la samseksemulojn sia persona malamiko. Dum mallonga tempo evidentißis, ke li intence elhospitaligis min kaj kvar aliajn knabojn, kiuj estis same kondamnitaj laª la paragrafo n-ro 175.
Unue li izolis nin de la aliaj prizonuloj. Post la laboro, fermite en niaj privataj ¤eloj ni povis kontaktißi kun neniu, kaj li pendigis tabulojn sur la pordojn, sur kiuj estis skribite majuskle: ATENTU - LI SEKSUMIS KUN BESTOJ!
Nia laboro estis elfosi tankkaptilojn por malhelpi la ofensivon de la ¤iam pli proksimißanta Rußa Armeo. Sed mi ofte devis uzi la fosilon kiel lambastonon ol laborilon. Foje, kiam mi falis vizaßaltere en la koton, laca pro el¤erpißo, kaj mi havis nek forton, nek emon ekstari, Petersen klinißis super min kaj siblis:
- Mi konas la manieron, kiel trakti tiujn fe¤ulojn. Iu certa persono, nome Höss instruis min pri tio en Sachsenhausen! Mi nek fingre ektuÙos vin. Miaflanke vi povas kuÙi aª tuj morta¤i ¤i tie! Sed notu bone unu aferon: se vi ne kuros vespere sur viaj piedoj en vian ¤elon, mi mortpafos vin kiel hundon!
E¤ nun mi ne scias, kiel mi sukcesis enlitißi tiun tagon, verÙajne iu mia samprizonulo helpis min.
Dum la sekvaj monatoj okazis nur unu menciinda evento. La septembron de 1944 ni informißis pri tio, ke la bataltrupoj de la pola Neleßa Armeo komencis atakon kontraª la retirißanta Wehrmacht en Varsovio. Tio kuraßigis nin, kvankam nia sorto ne Ùanßißis, sed ßi firmigis nian kredon, ke la milito baldaª finißos.
La germanoj ankoraª sukcesis droni en sango la ribelon en Varsovio per la lasta koncentro de sia militforto, kaªzinte tiel la morton de ¤irkaª 170.000 polaj civiluloj. Ili deportis proksimume 70.000 homojn en koncentrejojn aª devigis ilin punlabori. Revenßinte, ili preskaª tute ruinigis la urbon mem. Sed sur la alia bordo de Vistulo jam vicißis la Rußa Armeo. Nun jam dependis ¤io de la persisto...
Fine de septembro en 1942 ni finis la fosadon de ¤iu tankkaptilo. Antaª ol la germanaj trupoj alvenintus por okupi siajn poziciojn, nia laborta¤mento estis forkomandita al barakaro, situanta sude, proksime al urbo Graudenz. Pretersen, la sklavpelisto, estis en sia elemento por fortostre¤e peli nin sur la landvojo.
Malmultan konsolon signifis, sed mi gajißis por mallonga tempo, ekvidinte iun, malproksime, kiu tre similis al Jaap. La pajloblonda, dornhara knabo lamante iris en alia marÙkolono. Mi ne kuraßis mansvingi, ¤ar Petersen konstante tenis la okulojn sur siaj favoratoj.
Alveninte al Graudenz, ßoje ni spertis kiel surprizon, ke la gardestro Petersen forlasis nin, post kiam li regule transdonis sian ta¤menton, konfiditan al li. Ãu ni povis danki lian foriron al la proksimißo de la soveta armeo, aª li simple estis deÙanßita el sia posteno, ni neniam eksciis tion. Sed nia kvaropo, la “fe¤uloj”, de tiu tempo povis ekspiri - ni transvivis la friponon!
Post la transdono de nia trupo, mi kaj kelkaj knaboj estis elprenitaj el la laborta¤mento. Dum la marÙado miaj bandaßo kaj pantalono estis trasangitaj, krome la granda vundo malbonodoris. Iu gardisto ekzamenis mian gambon:
- Hu, infano mia, hospitalo aª simila lukso jam ne ekzistas ¤i tie. Sed venu kun mi - en la deponejo ni trovos al vi ion fari, almenaª vi ne devas esti en la polvo, kaj tie estos pli eltenebla la laboro.
Mi venis inter sanatoriajn cirkonstancojn, rilate la sklavecon en Stuhm. Oni gardis en la deponejo la restintajn vesta¢ojn kaj laborilojn de la koncentrejo. Sed gravis, ke ßi trovißis senpere apud la kuirejo. Ne pasis kelkaj horoj, kiam mi malkovris, kia interÙanß-komerco prosperas inter la du institutoj. Krome mi povis fine vindi miajn vundojn per pura, tola bandaßo.
Baldaª mi trovis Jaap-on. Ankaª li estis deportita al Graudenz. Sed la sorto malfavore traktis lin ¤i tie, oni sendis lin fosi tran¤eon, malgraª lia malbone kunkreskinta kruro. Devis pasi pli ol du monatoj, ke fine ni povu renkontißi malantaª la latrinoj. Li ege timigis min, ¤ar li Ùajnis tiel pala kaj masata. Lia iama blonda hararo blankißis, grizißis. Nur el liaj admirinde bluaj okuloj ne perdißis la brilo.
- Kiel mi ßojas vidi vin! - li salutis per nederlanda akcento. Ni brakumis unu la alian, kiel fratoj, kvazaª mi estus lia frato.
- Knabo, vi konsistas nur el ostoj kaj haªto! Ãu ßi estas via ¤iu vesta¢o en tiu ¤i terura malvarmo?
Li indiferente kapjesis.
- Ne gravas, ßi certe finißos printempe... Amiko mia, tiam ni manßos ßiskreve.
Ankoraª tiun vesperon mi akiris por li pli varman vesta¢on. Ni planis, ke de tiam ni regule renkontißos ¤iusemajne, sed li ne plu venis al la priparolita loko. Mi komencis maltrankvilißi pro li, sed estis tute neeble ekscii, kio okazis al li. Mi nur povis esperi, ke ne malsano sternis lin sur liton.
Dum la lastaj tagoj, pasigitaj en Graudenz, mi havis problemon pri alia knabo, kun kiu mi laboris en la deponejo. Helmut, deveninta el Germanio, jam longe laboris tie. Tiu deksep jara, konsternige bela knabo, ne nur elkonstruis kaj oleumite funkciigis sistemon de nigra merkato en la koncentrejo, sed okaze li vendis e¤ sian korpon por akiri nutra¢on aª aliajn, altvalorajn varojn.
Iun nokton li interkverelis kun la kuiristo, kiu regule vizitadis lin. Sekvonttage la kuiristo denuncis lin al iu gardisto. Post la oficiala kontrolo evidentißis multe da trompoj. Kvankam la beleco de la knabo dekomence ravis min, tamen ne formißis simpatio inter ni. E¤ nun mi ne povas decidi, ¤u li vere amis la virojn, aª li entreprenis tiujn kontaktojn nur pro devigo, aª pro transvivo, eble li volonte venßintus kiun ajn pro tiuj rilatoj. Ãiuokaze li diris tion al la pridemandanta gardisto, ke la kontraªregulaj aferoj komencißis tiam, kiam mi venis ¤i tien.
E¤ tiun tagon ni ricevis la dekkvin skurßobatojn. Mi tremis pro kolero. Kiam ni restis en duopo, mi tuj prirespondigis lin:
- Fia mensogulo! Kial vi devis miksi ankaª min en tiun aferon? Ni ambaª kaÙe vendis vesta¢ojn, sed vi multe pli longe praktikis tiun agadon. Kial vi devis fari tion?
Mi kaptis lin ¤e la kolumo. Mi estis preta tuj ekbati lin, tiel elverÙi mian koleron. Sed antaª ol mi estus vangofrapinta lin, mi rimarkis, ke li tutkorpe tremas kaj silente toleras, dume larmoj fluas sur liaj vangoj. Liaj belaj trajtoj kaj lia afliktißo kortuÙis min tiel, ke mi rapide turnis mian dorson al li.
Kiom mi sopiris renkontißi kun Willi en tiuj semajnoj... Kelkfoje mi sentis tiel, ¤io, kio estis inter ni, ßi okazis en alia mondo. Sed kelkfoje tiel vigle aperis ¤io en mi, ke mi preskaª sentis la varmon de lia korpo sur mia haªto, same, kiel ni ¤irkaªbrakumis unu la alian en la kaÙejo.
Mi Ùatintus kredi, ke ni denove revidos unu la alian post la milito. Estis sinistra sento, ke li kiam ajn povas morti sur la orienta fronto, - eble pro mia letero - ßi konstante hantis min. Sed mi ¤iam forigis tiujn malbonajn sentojn de mi. Mi estis certa pri tio, se mi estos libera kaj ankaª la milito finißos, mi rapide trovos lin...
En januaro de 1945 oni ordonis, ke ni metu la restintajn objektojn de la deponejo en lignokestojn. Ãu la Rußa Armeo jam estus tiel proksime?
La deknaªan de januaro, kelkajn tagojn post mia dudeka naskißtago okazis paniko inter la gardistoj. Laª la ordono oni devintus evakui la barakaron nur la sekvan semajnon, sed komencißis diskuto, ¤u ili atendu aª ne? Fine venkis tiuj, kiuj insistis la tujan ekmarÙon.
Malgranda grupo sukcesis fußi dum la ßenerala kaoso. Oni rapide kaptis tri homojn kaj senceremonie mortpafis ilin. Ïi estis severa averto al la aliaj.
Dum la aranßo de la marÙkolono almenaª tio ßojigis min, ke post kelkhora, vana ser¤ado, fine, kiam mi volis fermi poreterne la pordon de la deponejo sub la kontrolo de iu gardisto, Jaap aperis antaª mi. Li estis multe pli pala, blankhara kaj maldika ol lastfoje - sed li vivis!
- Jaap, vi mankis al mi! Kien vi malaperis lastatempe?
- En merdon! - li respondis lakone.
- Ãu?
- Mi preskaª mortis pro lakso! De mateno ßis vespero mi faris nenion alian nur tion, kaj fine nenio elißis el mi. Poste mia febro altißis tiom, ke mi perdis mian konsciencon dum du-tri semajnoj. Sed mi alvenis ßustatempe al la granda vojaßo, ¤u ne?
Ni decidis neniel disißi unu de la alia, almenaª nur post la fino de la milito.
La celo de nia marÙado estis la unua, eventuale funkcianta fervojlinio, kiu la tutan kompanion “hejmentransportus en la imperion”. Sed kie trovi ßin, tio ne estis tute klara ankaª por la gardistoj. La malliberuloj provis surpreni ¤iun troveblan tola¢pecon, veston. Jaap kaj mi vindis nian kapon tiel, ke fine ni povis rigardi nur tra fendeto. Estis minus dudek kvin celsiusgradoj.
La unuaj du tagoj estis la plej malbonaj. Ni marÙis nordorienten, sur la bordo de la glacikovrita Vistulo. Nur kelkhore oni permesis mallongan ripozon. Kiun venkis la el¤erpißo, tiu mortis. La gardistoj konstante ripetadis, kiu postrestos aª provos fußi, tiuj estos tuj mortpafitaj. Jam la unuan nokton pruvißis, ke ili ne Ùercas. Utiliginte la mallumon de la nokto, du personoj el la kvin favoratoj de Petersen provis fußi. Ni aªdis nur du pafojn.
La plimulto de la domoj kaj farmbienoj estis senhomaj. Spite al tio, du-tri gardistoj ¤iam iris ser¤i manßa¢resta¢ojn, tenante pistolon en la mano. Foje ili revenis, portantaj grandan korbon da pano. VerÙajne la posedanto jam longe ne estis inter la vivantoj. E¤ nun mi memoras, kiom mi esperis, ke la gardistoj juste dividos la neatenditan akira¢on.
Jaap kaj mi surprizige bone povis paÙoteni kun la aliaj, kvankam ni ambaª lamis.
La nokton de la dua tago teruraj doloj aperis ¤e multaj homoj en la tuta korpo. Ãiu paÙo signifis suferegon. Kiel kelkaj homoj, ankaª mi havis konstantan vertißon. De malproksime ni Ùajnis hordo de Ùancelißantaj ebriuloj. Matene sep niaj kompanoj, inter ili la du plej junaj, restis kuÙantaj en la glacimalvarma neßo. Iu el ili korÙire petegis, ke oni indulgu lin per mortpafo, ¤ar li jam ne plu povas elteni la dolorojn. Sed nek la krudaj gardistoj entreprenis liberigi ilin de la suferoj.
La trian tagon tagmeze Jaap alparolis min lastfoje:
- Stefan - ¤u ni neniam rezignacios?
- Mi nur jese balancis mian kapon. Mia lango Ùvelißis tiel, ke la parolado signifis al mi agonion. Tiun tagon - mi konstatis kun stranga interna konsternißo - ke ¤esis ¤iuj signoj, alvenintaj de interne kaj el ekstere. Ni ambladis kiel robotoj tra la regiono. Kelkaj malklaraj memoroj de la tago kunfandißis kun la longaj noktoj, ¤io forviÙißis. Mi ne plu povis diferenci la sinsekvon de la tagoj.
Mi koncentris mian restintan forton al tio, ke mi ¤iam vidu la Ùancelißantan dorson de Jaap. Bildoj dancis antaª miaj okuloj, akrakoloraj bildoj. La malpuraj koloroj de lia flikita mantelo liberißis kaj komencis memstaran vivon. En miaj oreloj ree§is konstanta murmuro, kion mi neniel povis ¤esigi, vane mi skuis mian kapon. Mi ¤iam devis decidi min meti mian dekstan piedon antaª la maldekstran, poste la maldekstan antaª la dekstran.
Baldaª mi eksciis, ke ni marÙis du semajnojn tiel. Sed e¤ nun mi ne povas revoki en mian memoron, kie ni trovis fine la fervojlinion. Mi rememoras nur tion, ke estis nokto, kiam la akra grincado de la radoj de bremsanta trajno trapenetris por mallonga tempo miajn fantaziobildojn. Fortaj manoj puÙegis nin sur la Ùarßvagonojn, kaj ni jam veturis skuißantaj al okcidento. £ajnis, ke e¤ post horoj konvulsiis miaj gamboj, kvazaª mi estus ankoraª marÙanta. Sed verÙajne ßi estis nur fantasmagorio.
La sekvan tagon posttagmeze la trajno subite haltis kun laªta grincado. La homoj sidantaj apud mi, puÙißis al mia vundo tiel draste, ke mi rekonsciißis pro la doloro. Mallarße malferminte miajn okulojn, mi rekonis Jaap-on, mian duone frostißintan frateton, kuÙantan apud mi. Dank’ al Dio, ni ne perdis unu la alian!
E¤ konjekton mi ne havis, kien ni trafis. Kiel mi vidis, ni estis ¤e granda manovr-stacio, ie en Germanio. Baldaª oni pelis nin sur Ùarßaªton, poste sur malgrandan pramon. Mi ne povis longe malfermi miajn okulojn, sed mi konstante konvinkißis, ¤u Jaap estas apud mi?
Kiam mi denove rekonsciißis, mi jam kuÙis sur vera lazareta lito, kovrita per krud-materiala plejdo. Mi time rimarkis, ke nekalkulinte la freÙan bandaßon sur mia femuro, mi estas tute nuda. Kien mi trafis?
Sed antaª ol mi povintus ¤irkaªrigardi, dornhara, blanka kapo aperis super mi:
- Ãu vi satdormis vin fine, olda urso?
Ankaª la Ùultrojn de Jaap kovris plejdo, simila al tiu de mia. Tiel li tronis sur la najbara tabullito. Anime malpezißinte, mi okulmezuris lin.
- Ni estas sur malgranda insulo apud Hamburgo - li informis min. - Hahnöfersand - ¤u vi jam aªdis pri tio? Ïi estas insulo en la rivero Elba, prizono por junaj malliberuloj. Ïi estas tute agrabla loko, kiel mi povas prijußi tion. Agrikulturo, bestbredado...
Malforta sunbrilo filtrißis en la ¤ambron tra la polva fenestro. Mi surprizißis, ke mi ne vidis kradon sur la fenestroj. Sed sur insulo oni ne povas fußi malproksimen.
Dumtempe Jaap jam akiris laboron ¤e la porkbredejo:
- Ãu ne estas frenezige, ke ili havas e¤ bestojn?!
Post kelkaj tagoj mi fortißis tiom, ke mi povis akompani Jaap-on al la bredejo. Verdire la bestoj ne tro bele aspektis, sed la prizondirekcio tamen klopodis, ke tiu memstara mastrumado eltenu ßis la fino de la milito.
Ãiam pli ofte ni aªdis la eksplodojn de la bomboj de la alianculoj. De nokto al nokto la flamanta Hamburgo kolorigis la randon de la ¤ielo malhelrußa.
- Ankaª ¤i tien oni devus ¢eti bombon! - ekindignis Jaap iun vesperon.
- Silentu - ¤u ¢us antaª la pordofermo? Atentu! Vi vidos, ke ßi daªros ankoraª nur kelkajn tagojn! - mi povis reanimi lin.
La printempo de 1945 alportis mildan veteron. Ïi estis bela donaco post la terura vintro. Sed oni ankoraª ne parolis pri la finißo de la milito, kvankam la gardistoj lasis la pordojn de la ¤eloj malfermite dum la aer-atakoj. Kelkfoje Ùajnis, ke jam e¤ ili plektas planojn pri la fußo.
Fine de aprilo, iun posttagmezon, kiam mi estis preta pri la purigado de la staloj, Jaap proksimißis kurante.
- Stefan, for¢etu tiun forkon, sed tuj! Du knaboj sukcesis kapti drivantan boaton, ili vokis ankaª min kunveturi! Mi diris ali ili, ke mi devas informi mian amikon, poste mi tuj revenos! Ãu vi venos kun ni?
Kia demando?! Kelkaj ta¤mentoj de la britoj kaj kanadanoj certe jam estas ne tro malproksime. Iliaj aviadiloj flugis super nia kapo tiel malalte, ke ni klare vidis ties naciajn insignojn. Ni mansvingadis al ili kiel frenezuloj. Ni ¤iam pli forte timis sur la insulo, ke la gardistoj decidos tiel en la lasta momento, ke estus pli bone liberißi de la nedeziritaj atestantoj. Prefere do venu la alianculoj!
Ni forlasis la prizonon kuregantaj, uzante la arbustojn kaj arbojn, kiel Ùirmejon, ni klopodis atingi la riveron tiel. BonÙance la du knaboj vere atendis nin. Tuj saltinte en la boaton, ni komencis fervore remi per du lignotabuloj. La drivo estis tre forta kaj kunportis nin malproksimen, laª la fluo de la rivero. Sed estis egale, nur la insulo restu malantaª ni...
Fine la pinto de la boato puÙißis al la bordo. Ni elgrimpis en ßoja ekstazo sur la digon, de tie ni ¤irkaªrigardis, ¤u ne estas germanoj en la proksimo? Konvinkißinte, ke e¤ unu sola animo trovißas nek proksime nek malproksime, ni eksplodis per ßojkrio. Ni estis liberaj! Finißis nia malbenita kaptiteco!
Sed kien iri nun? La du aliaj knaboj venis el Belgio same, kiel Jaap, ili tuj volis ekiri al okcidento. Kaj kien mi iru?
- Kompreneble vi venos kun mi en Nederlandon! - proponis Jaap. - Unue ni iros ser¤i mian patrinon en Amsterdamo, poste ni kune vojaßos al la maro, kie ni havas domon. Certe ßi pla¤os al vi!
Jaap opiniis memkomprenebla, ke ni restos kune e¤ plu. Ãu mi ne devus prefere reveni en Pollandon, kiel eble plej rapide? Mi esperas, ke ankaª mia patrino kaj Mikolaj transvivis la militon! Ili certe maltrankvilißis en la pasintaj monatoj, ¤ar ili aªdis nenion pri mi. Ãu Willi? Eble ankaª li estas vivanta! Sed kiam ni povas fine revidi unu la alian?
Sed ekiri al oriento estis tute ne bona ideo, ¤ar tie la lastaj trupunuoj de la germana armeo ankoraª persistis. Tial mi decidis iri kun Jaap al okcidento, ßis ni atingos la bataltrupojn de la alianculoj.
Ni tute ne konjektis, kiom malproksime estas la frontlinio, tiel ni decidis piediri sub la mantelo de la nokto, tage ni kaÙißis. Sed aªrore ni ekvidis militistan tendaron en la foro. Ni Ùteliris pli proksimen kaj vidis anglan flagon flirti, hisitan sur stango, en la mezo de la tendaro.
Jaap estis la sola, kiu parolis angle el ni, kaj proponis, ke ni voku la atenton de la gardistoj sur nin per krioj “Good morning!”, poste ili mem divenos, ke ni estas dizertintoj.
Okazis tiel. De multaj jaroj tiun matenon ni manßis veran matenmanßon - omleton! Kompreneble ßi ne longe restis en nia stomako, sed ties gusto estis majesta. Poste ni profundißis en dormo, ßis la sekva mateno.
Mi ne povis longe prokrasti mian decidon. Jaap urßis min, ke mi nepre vojaßu kun li.
Baldaª mi elpensis planon. E¤ tiun tagon mi skribis leteron al mia patrino kaj Mikolaj, kiun mi transdonis al iu oficiro por sendi ßin al Pollando, kiam la cirkonstancoj ebligos tion. Mi mem ekvojaßis al sudo. Laª miaj informoj, ¤iun duan semajnon ekveturos militistaj transportoj de München al Vieno. Jes, Vieno - ¤u eble Willi jam estas tie? Mi devas ekscii tion, antaª ol decidi, kien aparteni en la futuro.
Ni pasigis la trian nokton en Amsterdamo. Ni dormis nur kelkajn horojn. Foje ni iris por a¤eti varojn. La kandeloj jam longe forbrulis...
Cetere Stefan, la maljunulo ¤iam vestinta sin akurate per veÙto kaj kravato, hodiaª matene forgesis sin razi. Sur liaj vangoj kaj mentono videblißas delikata, griza scintilo, kiam li malpezißinte dorsapogißas post la longdaªra rakontado. Li fermas siajn okulojn.
Evidente, li neniam rakontis sian historion pli frue de la komenco ßis la fino kontinue. Neniam sen la kutimaj prisilentitaj partoj.
Sed ni nepre volis ekscii ankoraª unu aferon. Jan tuÙas la manon de la oldulo:
- Ãu vi trovis vian amikon en Vieno? Kio okazis al via komuna amo?
Kiel li denove malfermas siajn okulojn, ni sentas, ke malgraª la malpezißo, kiom li lacißis. Lia vo¤o Ùajnas pli varmega kaj senkolora:
- Neniam plu ni vidis unu la alian. Mi atingis nek Vienon. En München kaptis min tuta korpa el¤erpißo, mi kuÙis en la hospitalo de UNO proksimume du jarojn. Sed vi demandis e¤ tion, ¤u ni ankoraª amas unu la alian? - Li eksilentas por momento, poste turninte sin al ni, ridetas. - Kompreneble, ni amas unu la alian. Ïi estis dumviva amo. Malgraª tio, ke ßi ne povis plenumißi, la respondeco Ùarßas ne nin...
Liaj okuloj denove fermißas, li spiradas profunde. Lia dekstra mano malrapide faletas de sur la brakapogilo de la seßo.
Baldaª mi flustre demandas:
- Ãu ni ne devus kuÙigi lin?
Nur rektißinte ni sentas, ke niaj gamboj tute torporißis pro la multe da sidado kaj longa atento. Ni stre¤-etendas niajn membrojn. Jan ankoraª trinkas glason da drinka¢o, poste ni singarde starigas la maljunulon el la seßo. Kvankam li ne estas malgranda, tamen li estas surprizige malpeza. Ni deprenas liajn Ùuojn kaj veÙton en la lito. Li e¤ ne vekißas pro la el¤erpißo.
- Kaj ¤u ni?
Jan rigardas sian horloßon - estas ¤irkaª noktomezo.
- Mi ankoraª ne povas dormi. Cetere ege konfuzis min la tuta afero... venu promeni en la urbo! Post kelkaj minutoj ni jam estas sur la strato, ni promenas tra la ponto de kelkaj kanaloj ßis la placo Rembrandt. Jam estas la dua horo aªrore, sed sur la stratoj ankoraª viglas taga trafiko. Pli grandaj grupoj venas el la drinkejoj, dancamuzejoj, preterirantaj unu la alian ¤e la trairejoj. Nokta tramo sonorigas. Estas mirinde, ke la homamaso ¤iam disißas en la lasta momento, kaj la tramo povas veturi plu sur la reloj sen bremsado.
Iafoje ni vidas knabojn, virojn promeni man’ en mano, ili e¤ interkisißas sen tio, ke kiun ajn interesus la afero. Nur Jan kaj mi ¤irkaªrigardas feli¤e, ke en Amsterdamo videble estas memkomprenebla tio, kio en Germanio e¤ nun estas stranga.
Ãu la maljunulo transloßißis en Amsterdamon tial, ke li ne plu devu kaÙißi? Morgaª matene, antaª ol ekveturi al Berlino, ni ankoraª demandos tion de li.
La restontan parton de la nokto ni pasigas en la mezkategoria diskoteko EXIT, kie la aero almenaª estas bonega. Tiuj samaj misteraj ekrigardoj, kiel en la aliaj diskotekoj. Jan mallongtempe flirtadas kun junulo, havanta orelringon, kion mi nun pli bone toleras, ol aliafoje. Fine la muziko farißas tiel bonega, ke ni dibo¤as en ekstazo sur la dancpargedo.
Belega tagißo krepuskas super la domtegmentoj, kiam aªrore ni denove iras sur la strato.
Ni silentas, promenante hejmen sur la bordo de la rivero Herengracht, ni estas lacaj, profundißintaj en niaj pensoj. La bunta pinto de la turo de Westerkerk aperas antaª ni. Jan subite kaptas mian manon kaj tiras min al la bordo de la kanalo, al la ponto Raadhuisstraat. El rozkolora granito skulptita, kelk-kvadratmetra triangulo kondukas malsupren al la akvo. Apud ßi trovißas ne tro okulfrapa tabulo:
“... memore al ¤iuj viroj kaj virinoj, kiuj iam estis persekutitaj aª subpremitaj pro samseksamo... la monumento simbolas, ke vi ne estas sola...”
Ni staras tie, dume la aªroro farißas taga lumo, ¤irkaª ni komencißas la ¤iutaga vivo de la grandurbo. Post tiuj du tagoj ni staras tie, subite ni ekprenas la manon unu de la alia.
- E¤ unu paÙon ne retro - diras Jan ekzaltitvo¤e.
En la loßejo ankoraª regas silento. Mi ßustigas la vekhorloßon por dormi almenaª du horojn, poste ni ekkuÙas sur la sofo. Sed freÙa kafodoro vekas nin antaª la eksono de la vekhorloßo. Baldaª la maljunulo aperas ¤e la pordo de nia ¤ambro:
- Hieraª vi dorlotis min. Ãu ankaª vi havis belan nokton?
Ni dormeme kapjesas al li. Li surtabligas matenmanßon - e¤ freÙan bulkon.
Ni rapide pakas en nian tornistron. Poste ni kune ßuas la lastan, komunan matenmanßon antaª ol ekveturi al Berlino. La maljunulo neniel rezignas akompani nin al la trajno.
Nur en la kupeo venas en mian kapon: ni forgesis demandi, kial li elektis Amsterdamon?
Ni tuj sendas al li bildkarton el Berlino, ankoraªfoje danki lin. Kaj ni denove forgesas la demandon. Jan fine skribas ßin sur la randon de la bildkarto.
Post unu semajno alvenas letero kun kelkaj fotoj pri Amsterdamo. Rimarko: “Tiuj lokoj, kiujn mi montros al vi sekvontokaze...” Li skribis dorsflanken la respondon al nia demando: “Fine Jaap persvadis min. Krome mi sopiris esti kun mia frateto. Li mortis ankaª kelkaj jaroj pro trafikakcidento. Sed mi havas e¤ nun bonegan kontakton kun lia edzino kaj kun liaj tri gefiloj. La plej juna el ili eble estas samaßa kiel vi.”
Jan zorgeme faldas la leteron kaj metas ßin en la tirkeston, apud la stampitajn trajnobiletojn.
Hieraª ni pensis la unuan fojon pri tio, ke ni skribos la historion de Stefan. Egalas, ¤u ßi interesas iun krom ni. Sed fine ja ßi estas ankaª nia historio. Almenaª ties iu parto...
“MI ESTAS STEFAN K.”
La letero skribita al Willi. E¤ nun mi sentas tiun brunan paperon en mia mano,
sur kiun mi skribis kelkajn liniojn per malbona germana stilo. La letero, kiun la nazioj uzis kontraª mi por malliberigi kaj torturi min. La letero, kiu eble kostis la vivon de Willi.
En 1947, kiam miaj vundoj iom sanißis, mi vojaßis nek al Vieno, nek al Amsterdamo, kiel Stefano en la historio de Lutz van Dijk. La kursiva teksto komence kaj fine de la libro estas fikcio. Sed la ¤efa parto estas mia propra, vera historio, kiun mi akurate kontrolis antaª la eldono. Ïi okazis tiel, mi travivis ßin tiel. Ïi neniam okazu denove! Al neniu! Mi ne estus povinta verki ßin sola.
La someron de1947 mi revenis en Pollandon.
Kvankam miaj sentoj rilate al Willi ne Ùanßißis. Mi devis rimarki, ke la liberißo el sub la nazia reßimo ne alportis la liberißon por la samseksamaj viroj kaj virinoj.
Eble mi kaªzus nur novan problemon al Willi - se li ankoraª vivas -, se mi subite aperus en lia Viena familia nesto. Sed temas ne nur pri tio. Simple mi ne kuraßis akcepti tiun fakton, ke mia letero donis lin en la manon de la nazioj.
Dume mi sukcesis kontaktißi letere kun mia familio en Torun. Mia amata patrino deziris nenion alian ol denove revidi min antaª sia morto.
Ekde tiam mi vivas en Pollando. Mi povis vojaßi nenien ßis 1960, sed poste, kiam la eksterlandaj vojaßoj jam limigite eblis, nek tiam mi vizitis Vienon. Dum la jardekoj de Stalinismo, mi devis vivi kaÙitan vivon pro mia samseksemo, sed mi havis diskriminacion ankaª en mia metio. Mi neniam povis dungißi kiel ekonomo. En 1980 mi emeritißis kiel kvindek kvin jarulo pro mia sanstato, kiun kaªzis la nazia malliberigo, kaj mi ricevis reduktitan pension.
Mi, kiel samseksemulo, atentas kun granda espero kaj intereso la demokratiajn, politikajn Ùanßißojn en orient-eªropo. Nun jam ankaª en Pollando oni povas pli libere spiri.
Bedaªrinde, en la lastaj jaroj mia sanstato iom malbonißis. Mi havas 65 jarojn. Jam de longaj jaroj mi devus operaciigi min, kio estas riska afero pro la malbona provizado de medikamentoj en Pollando.
Efektive tio igis min en 1988 agnoskigi mian rajton al kompensopago pro mia persekutado kaj enkarcerigo fare de la nazioj en la Germana Federacia Respubliko. Sed miaj petskriboj, senditaj al la registaraj organiza¢oj kaj al la fondusoj havis nenian sukceson ßis nun. Mi devas diri dankon al germana samseksama organiza¢o, kiu iniciatis monkolekton por mi en alvoko de ¢urnalartikoloj kaj aranßa¢oj. Ïi ebligis a¤eti okcidentajn medikamentojn, kiujn mi aliamaniere ne povintus pagi.
Mi neniam forgesis pri Willi. Unue mi komencis ser¤i lin dum la eldon-laboroj de la libro. Sed tiu agado havis sukceson ßis nun nek en la Alianca Militista Arkivo de Freiburg, nek ¤e aliaj retrov-servoj, kaj mia timo de la terura vero ne forpasis... Mi povis danki al Willi, ke mi tiel bele travivis la unuan amon.
Farißis grava afero por mi, ke oni fine komprenu en ¤iu lando de la mondo, ke ¤iam kaj ¤ie estas krimo puni la amon kaj toleri la perforton. Nur ties kontraªa¢o havas sencon.
Stefan K.
decembro de 1990, Varsovio
POSTSKRIBO AL LA HUNGARA ELDONO
Mia vivhistorio, kiun verkis Lutz van Dijk, aperis antaª du jaroj en angla traduko, en Novjorko. De tiam multaj junuloj, legintaj mian libron en Usono kaj Kanado ser¤is min letere. Ili skribis, ke la unuan fojon ili aªdis pri la persekutado de la samseksemuloj dum la nazismo, kaj leginte mian vivhistorion, Ùanßißis ilia opinio pri la gegejoj, vivantaj en ilia lando.
Mi estus tre feli¤a, se tiu pozitiva Ùanßißo okazus ankaª en Hungario, geografie situanta pli proksime al Pollando, pere de la hungara eldono.
Mi estas dankema al ¤iuj, kiuj ebligis legi tiun ¤i libron por la hungaraj junuloj. Ankoraªfoje mi deziras emfazi:
Oni devas estimi ¤iun esprimmanieron de la homa amo. Ãar ßi utilos same al la individuo, kiel ankaª al la tuta socio.
Stefan K.
oktobro de 1997, Varsovio
La romanon verkis: d-ro Lutz van Dijk
Ties originala titolo: Verdammt Starke Liebe
Tradukis ßin el hungara lingvo: László BALÁZS, LSG-ano n-ro 499.
urbo: HU-5000. SZOLNOK
strato: Alcsisziget 3.
lando: H U N G A R I O